کشف قدیمی‌ترین مهره شطرنج جهان با قدمت ۱۳۰۰ سال در اردن

قدیمی‌ترین مهره شطرنج جهان در اردن کشف شد

باستان‌شناسان در جریان حفاری‌های اخیر خود در منطقه باستانی حمیمه در جنوب اردن، موفق به کشف یک قطعه سنگی شدند که به عنوان قدیمی‌ترین مهره شطرنج جهان شناخته می‌شود و قدمتی حدود ۱۳۰۰ سال دارد. این کشف که توسط جان اولسون از دانشگاه ویکتوریا معرفی شده است، مربوط به اوایل دوره اسلامی (بین سال‌های ۶۸۰ تا ۷۴۹ میلادی) است. این مهره از سنگ ماسه تراشیده شده و در محلی استراتژیک واقع در مسیر جاده ابریشم و ایستگاه تجاری «ویا نوا ترایانا» کشف شده است. این یافته اهمیت بسزایی در تاریخ تکامل بازی‌های فکری و انتقال فرهنگی در منطقه خاورمیانه دارد.

قدمت این مهره، تاریخ مستند حضور شطرنج در منطقه را حداقل یک قرن به عقب می‌برد و نشان‌دهنده نفوذ این بازی در جوامع اولیه اسلامی است. پیش از این، قدیمی‌ترین مهره‌های یافت شده مربوط به قرن‌های بعدی بودند، اما این قطعه سنگی اکنون به عنوان سندی مهم برای تاریخ بازی‌های استراتژیک مطرح می‌شود.

جزئیات ظاهری و شناسایی مهره

گرچه این قطعه سنگی شباهت مستقیمی به مهره‌های شطرنج امروزی ندارد، باستان‌شناسان بر اساس متون تاریخی و مقایسه با یافته‌های مشابه، آن را متعلق به مهره «رخ» تشخیص داده‌اند. در بازی شطرنج اولیه، رخ نماد یک ارابه جنگی دو اسبه بود. به دلیل محدودیت‌های مذهبی رایج در آن دوره برای ساخت مجسمه‌های واقع‌گرایانه، صنعتگران به طراحی انتزاعی روی آوردند؛ بدین ترتیب، دو برآمدگی شاخ‌مانند روی این مهره، نماد انتزاعی دو اسب ارابه جنگی هستند.

مسیر تاریخی تکامل و انتشار شطرنج

این کشف به بازخوانی مسیر سفر بازی شطرنج کمک شایانی می‌کند. مورخان بر این باورند که شطرنج ابتدا در هند با نام «چاتورانگا» ابداع شد. سپس این بازی از طریق بازرگانان به ایران راه یافت و در آنجا تکامل یافت و نام‌های فارسی مانند «شاه» و «رخ» روی آن ماندگار شد. پس از فتوحات اسلامی در قرن هفتم میلادی، شطرنج به سرعت در سراسر جهان اسلام گسترش یافت و از طریق مسیرهای تجاری مانند حمیمه به غرب منتقل گردید.

• بافت این مهره نشان می‌دهد که سازندگان آن به دنبال طراحی‌های انتزاعی به جای نمایش واقع‌گرایانه بودند.
• کشف در یک پایگاه تجاری نظیر حمیمه، نقش بازی‌ها را به عنوان ابزاری برای تعامل فرهنگی در دنیای باستان تقویت می‌کند.
• این مهره سبک مشابهی با مهره‌های شطرنجی دارد که بعدها در نقاط دیگر جهان اسلام یافت شدند، که کاربری آن را به عنوان ابزار بازی تایید می‌کند.
• شطرنج به دلیل ماهیت فکری، به سرعت مورد توجه اشراف و فرماندهان نظامی قرار گرفت.
• حفاری‌ها در حمیمه ادامه دارد و امید است تا سایر اجزای این ست شطرنج نیز کشف شوند.

شکل این مهره مورد تأیید جان اولسون قرار گرفته است: «شکل این مهره تقریباً مشابه مهره‌های شطرنجی است که بعدها در نقاط دیگر جهان اسلام یافت شد و این شباهت، کاربری آن را به عنوان یک ابزار بازی تایید می‌کند.»

این قطعه کوچک سنگی، بزرگ‌ترین سند کنونی ما برای اثبات قدمت و محبوبیت شطرنج در قرون اولیه اسلامی محسوب می‌شود.

این یافته ارزشمند نه تنها یک شیء باستانی، بلکه شاهدی ملموس از تبادلات فرهنگی گسترده در دوران باستان و اوایل اسلام است که نشان می‌دهد چگونه بازی‌ها می‌توانستند سفر خود را در طول مسیرهای تجاری پرخطر به نقاط دوردست ادامه دهند و در فرهنگ‌های مختلف جایگاه ویژه‌ای کسب کنند. این اکتشاف تأکیدی بر هویت اردن به عنوان یک گذرگاه تاریخی بسیار مهم در دوران قدیم است.