دیالکتیک در نهج البلاغه: تحلیل برهان بخاری درباره گفتمان امام علی(ع)

دیالکتیک علوی: گنجینه‌ای ناشناخته

مقاله حاضر به بررسی پژوهش برهان بخاری، متفکر سوری ازبک‌تبار، درباره دیالکتیک در سخنان امام علی(ع) در نهج البلاغه می‌پردازد. بخاری با گذر از مرزهای مرسوم مطالعات دینی، دیالکتیک را به عنوان کلید خوانش نهج‌البلاغه برگزیده و نشان می‌دهد که چگونه حکمت علوی چهارده قرن پیش، مفاهیم مدرنی چون تضاد، تحول و رابطه‌ی دیالکتیکی شکل و محتوا را پیش‌نهاده است.

جلوه‌های دیالکتیک در کلام امام علی(ع)

• دیالکتیک من و دیگری: با استناد به جمله "إحْصُدِ الشَّرَّ مِنْ صَدْرِ غَیرِکَ بِقَلْعِهِ مِنْ صَدْرِکَ"
• دیالکتیک دوستان و دشمنان: تحلیل جمله "أصْدِقاوک ثلاثهٌ، وأعْداوک ثلاثهٌ"
• دیالکتیک وطن و غربت: بررسی جمله "الْغِنی‌ فِی الْغُرْبهِ وطنٌ؛ والْفقْرُ فِی الْوطنِ غُرْبهٌ"
• دیالکتیک شکل و محتوا: تحلیل رابطه بین الفاظ و معانی در کلام امام
• دیالکتیک دنیا و آخرت: بررسی جمله "مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ، وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ"

برهان بخاری می‌گوید: «این واقعاً تأسف‌بار است که مارکسیست‌ها نتوانستند از ادبیات امام علی اطلاع پیدا کنند وگرنه وارد معدنی بزرگ از گفتمانی دیالکتیکی بسیار پیشرفته و بی‌نظیر می‌شدند.»

بخاری معتقد است: «هر شخصیتی که نوآوری داشته باشد یک "صدای برتر" دارد که سایر صداهای او را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. صدای برتر امام علی، عدالت انسانی بود که ظرافت‌های ادبی و فنی را تحت‌الشعاع قرار داد.»

این پژوهش نشان می‌دهد که نهج‌البلاغه نه تنها کتابی ادبی و دینی، بلکه گنجینه‌ای از تفکر دیالکتیکی پیشرفته است که سزاوار توجه جدی‌تر اندیشمندان معاصر می‌باشد.