مدارهای فضایی و چالشهای تبدیل فناوری فضایی ایران به فرصت تجاری
بررسی ضرورت تبدیل صنعت فضایی ایران از یک «موضوع امنیتی» به یک «فرصت تجاری» برای تأثیرگذاری مثبت بر اقتصاد ملی و غلبه بر چالشهایی مانند تعدد متولیان و محبوس ماندن دادهها.
چالشهای تبدیل فناوری فضایی ایران به موتور اقتصادی
روز ملی فناوری فضایی فرصتی است که صرفاً به تماشای پرتاب موشکها محدود نشود، بلکه باید این صنعت به یک مولد درآمد برای اقتصاد ایران تبدیل گردد. صنعت فضایی جمهوری اسلامی ایران پس از دو دهه تلاش، اکنون در مرحلهای تاریخی ایستاده است؛ مرحلۀ عبور از اثبات فناوری و دستیابی به چرخه کامل پرتاب و ورود به فاز بهرهبرداری صنعتی. با این حال، چالش بنیادینی باقی است: چرا دستاوردهای پرتاب ماهوارهها منجر به ایجاد ثروت در اقتصاد ملی نشده است؟ این انحراف از مسیر تجاریسازی، صنعت فضایی را در معرض خطر تبدیل شدن به یک «خاطره گرانقیمت» قرار میدهد.
تبارشناسی فنی و تعدد متولیان
روند فضایی ایران با تکیه بر استراتژی توسعه تدریجی و سرریز دانش موشکی، توانسته است پلتفرمهایی مانند سفیر و سیمرغ را برای ارسال ماهوارهها به مدار پایینی زمین (LEO) توسعه دهد که موفقیتی قابل ستایش است. اما یکی از موانع اصلی، تعدد متولیان است. تداخل وظایف میان پژوهشگاه فضایی و نهادهای نظامی منجر به تولید محصولات متنوع به جای یک خانواده موشک استاندارد شده است. این امر صرفۀ اقتصادی را کاهش داده و هزینههای نگهداری زیرساختها را به شدت بالا برده است.
منظومه شهید سلیمانی و الزامات فنی
پروژۀ «منظومه شهید سلیمانی» که هدف آن استقرار بیش از ۲۰ ماهواره برای اینترنت اشیا (IoT) است، بلندپروازانهترین پروژۀ موشکی دهه جاری محسوب میشود. موفقیت در این حوزه میتواند جایگاه فنی ایران را تثبیت کند، اما چالشهای مهندسی نظیر طول عمر ماهوارهها و توانایی تولید انبوه آنها با دوام بیش از ۵ سال، جدی است. این پروژه واکنشی حاکمیتی به تهدید منظومههای ماهوارهای غربی است.
سناریوی گمشده: محبوس ماندن دادهها
علیرغم پیشرفتهای فنی، بزرگترین گلوگاه عدم تبدیل این فناوری به یک صنعت تجاری، فقدان «چرخه بازگشت سرمایه» است. فضای فضایی در مدلهای اقتصادی یک سرمایهگذاری با نرخ بازگشت بالاست، اما متأسفانه دادههای ارزشمند ماهوارهای، بهویژه در حوزههایی مانند کشاورزی، پشت دیوارهای امنیتی باقی ماندهاند. برای مثال، دادههای سنجش از دور میتوانند با فروش به استارتاپها، بازدهی گندم را افزایش و مصرف آب را کاهش دهند، اما نبود یک «بازارگاه داده» مانع از ورود بخش خصوصی شده است.
«صنعت فضایی اگر نتواند از یک «موضوع امنیتی» به یک «فرصت تجاری» تبدیل شود، در نهایت زیر بار هزینههای سنگین خود کمر خم خواهد کرد.»
ماهواره زیر سایه موشک
آزمایشهای فضایی ایران به دلیل شباهت فنی بین یک ماهوارهبر سوخت جامد و موشک بالستیک قارهپیما (ICBM)، مستقیماً با چالشهای نظامی گره خورده است. این شباهت بهانهای برای تشدید فشارهای دیپلماتیک و افزایش ریسکهای بینالمللی فراهم میکند. تبدیل جنبههای عملیاتی به دستاوردهای تجاری میتواند تا حدودی این بار سیاسی را کاهش دهد.
- تداخل وظایف نهادهای نظامی و پژوهشی، به جای ، منجر به افزایش تنوع محصولات شده است.
