سناریوهای آینده کاهش تراز آب دریای خزر بر اساس مدلسازی
مطالعات موسسه تحقیقات آب نشان میدهد تراز دریای خزر از سال ۱۳۷۴ بیش از ۲.۵ متر کاهش یافته و پیشبینیهای هوش مصنوعی تداوم این روند کاهشی را تأیید میکنند.
تحلیل وضعیت تراز آب دریای خزر و پیشبینی آینده
دریای خزر، بزرگترین پهنه آبی محصور در خشکی جهان، با چالش جدی در حال کاهش سطح آب مواجه است. نتایج تحقیقات موسسه تحقیقات آب حاکی از آن است که از سال ۱۳۷۴ تا کنون، تراز آب این دریا بیش از ۲.۵ متر (۲۵۰ سانتیمتر) کاهش یافته است. این کاهش بهویژه در سالهای اخیر شتاب بیشتری گرفته، بهطوری که حدود ۹۰ سانتیمتر از این افت تنها بین سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ رخ داده است. این وضعیت نشاندهنده گذار دریای خزر از یک سامانه با نوسانات طبیعی به سامانهای است که به شدت تحت تأثیر تغییر اقلیم و گرمایش جهانی قرار گرفته است. نرخ کاهش سالانه تراز آب که در گذشته بین ۲ تا ۳ سانتیمتر بود، اکنون به بیش از ۲۰ سانتیمتر در سال رسیده است، که نشاندهنده تشدید بحران است. برآوردها حاکی از آن است که در چهار سال گذشته، حدود ۳۶۰ میلیارد متر مکعب از حجم آب دریای خزر کاسته شده است.
عوامل مؤثر بر بیلان آبی خزر
بیلان آبی دریای خزر عمدتاً تحت تأثیر شرایط هیدرواقلیمی حوضه آبریز آن قرار دارد. ورودی اصلی آب از طریق رواناب رودخانهها و بارش مستقیم بر سطح دریا تأمین میشود، در حالی که تبخیر از سطح دریا مهمترین مؤلفه خروجی است. افزایش مداوم دمای سطح آب، که همسو با روند گرمایش جهانی است، منجر به افزایش تبخیر شده است. این افزایش تبخیر با کاهش آورد رودخانهها قابل جبران نیست و عامل اصلی تداوم روند نزولی تراز آب است.
سناریوهای پیشبینی کاهش تراز تا ۲۰۵۰
پژوهشکده مطالعات و تحقیقات منابع آب با استفاده از مدلهای بیلان آبی مبتنی بر سناریوهای اقلیمی و روشهای هوش مصنوعی (AI)، تغییرات تراز آب دریای خزر را تا افق ۲۰۵۰ پیشبینی کرده است. این مدلها سه سناریوی اصلی را ترسیم کردهاند:
- در سناریوی خوشبینانه، پیشبینی میشود تراز آب حدود ۱.۸ متر کاهش یابد.
- در سناریوی میانی، میزان کاهش تراز آب به حدود ۳ متر خواهد رسید.
- در سناریوی بدبینانه، کاهش تراز آب میتواند از مرز ۴ متر نیز عبور کند.
حتی در خوشبینانهترین حالت نیز، احتمال کاهش معنادار تراز آب بسیار بالا تلقی میشود و بهبود قابل ملاحظهای در بیلان آبی مشاهده نخواهد شد، زیرا جهت کلی تغییرات در همه سناریوها کاهشی است.
معصومه بنیهاشمی، مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر، تأکید کرده است: «دریای خزر در حال گذار از یک سامانه با نوسانات طبیعی بلندمدت به سامانهای بهشدت متأثر از تغییر اقلیم است».
- بحران کمآبی خزر چالشهای جدی برای زیرساختهای ساحلی، بنادر، فعالیتهای شیلاتی و اکوسیستمهای ساحلی به همراه دارد.
- در سواحل جنوبی خزر، به دلیل تراکم جمعیتی و تمرکز زیرساختها، پیامدهای افت سطح آب اهمیت ویژهای پیدا میکند.
- تمرکز برنامه ریزیهای توسعهای باید بر سازگاری با کاهش تراز آب متمرکز شود.
وی همچنین اشاره کرد: «نرخ کاهش سالانه تراز آب که در فاصله سالهای ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۶ حدود ۲ تا ۳ سانتیمتر در سال بوده، در سالهای اخیر به بیش از ۲۰ سانتیمتر در سال افزایش یافته است».
نتیجهگیری اصلی این است که با توجه به روند افسارگسیخته افزایش دما و تبخیر، مقامات باید به جای امید به توقف روند، بر راهکارهای سازگاری و مدیریت بحران در شرایط کاهش مداوم سطح آب تمرکز نمایند.
