درس اخلاق: چرا خداوند دوستانش را بیشتر امتحان می‌کند؟

فلسفه امتحانات الهی و رشد مؤمنان

موضوع امتحانات الهی یکی از مفاهیم عمیق اخلاقی و دینی است که در تعالیم اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است. آیت‌الله محمدعلی ناصری در یکی از دروس اخلاق خود به تبیین این موضوع پرداخته‌اند. اساس این امتحانات، محبت خداوند به بندگان خاص است؛ زیرا همانند طلا که برای خالص شدن نیازمند حرارت شدید است، مؤمنان نیز برای رسیدن به درجات کمال باید از کوره امتحانات عبور کنند. این آزمایش‌ها نه به منظور کسب آگاهی برای خداوند (که از ازل عالم به همه چیز است)، بلکه برای رشد و خودشناسی بنده صورت می‌گیرد. یکی از جنبه‌های مهم این آزمون‌ها، در دعای مکارم الاخلاق امام سجاد (ع) نمایان است که می‌فرماید: «وَ لَا تَفْتِنِّی بِالاسْتِعَانَةِ بِغَیرِک إِذَا اضْطُرِرْتُ»، که تأکید بر مراجعه مطلق به خداوند در سختی‌ها دارد.

امتحانات متعددی در زندگی انسان‌ها وجود دارد؛ از مال و ثروت گرفته تا فرزندان و بیماری‌ها. قرآن کریم در سوره تغابن، آیه ۱۵، به وضوح بیان می‌کند که اموال و فرزندان می‌توانند وسیله امتحان باشند: «إِنَّمَا أَمْوَالُکُمْ وَأَوْلَادُکُمْ فِتْنَةٌ وَاللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ». این آیات یادآور می‌شوند که این نعمت‌ها ماهیت امانتی دارند و مالک حقیقی همه چیز خداوند است؛ بنابراین نحوه کسب و مصرف آن‌ها در حسابرسی قیامت مد نظر خواهد بود.

معنای اصلی فتنه و ضرورت آزمون

واژه «فتنه» که در متن دینی به کار می‌رود، از ریشه «فَتَنَ» گرفته شده و معنای اصلی آن حرارت دادن به طلا برای خالص‌سازی است. این واژه به روشنی جایگاه سختی‌ها در تصفیه وجود انسان را نشان می‌دهد. سوره عنکبوت نیز تأکید دارد که صرف ادعای ایمان کافی نیست و انسان‌ها حتماً باید مورد آزمایش قرار گیرند: «أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا یُفْتَنُونَ». در ادبیات دینی، این بلاها مخصوص «اولیاء الهی» دانسته شده است، چنانکه در روایات آمده است: «ألبلاءُ للولاء».

وظایف مؤمن در برابر بلاها

بلاهای نازل شده دو دسته‌اند؛ برخی معلول اعمال خود فرد و برخی امتحان الهی هستند. در هر دو حالت، وظیفه اصلی مؤمن صبر و رضایت به قضای الهی است. با این وجود، صبر به معنای ترک اسباب و درمان نیست؛ انسان باید به دنبال معالجات باشد، اما از کفران نعمت یا ناشکری پرهیز نماید. حضرت علی (ع) در کلامی دقیق اشاره کرده‌اند که نباید از «فتنه» ترسید، بلکه باید از «فتنه‌های گمراه‌کننده» به خدا پناه برد، زیرا اساساً همه در معرض آزمون هستند. ایمان واقعی بر چهار رکن استوار است: توکل، واگذاری امور، رضایت به قضا، و تسلیم در برابر امر الهی. نمونه بارز آن را می‌توان در رفتار امام حسین (ع) در کربلا مشاهده کرد.

• امتحانات الهی راهی برای خالص‌سازی مؤمنان از ناخالصی‌ها هستند.
• مالکیت انسان بر مال و فرزندان، مالکیت عرضی است و مالکیت طولی متعلق به خداوند است.
• قرآن بر این اصل تأکید دارد که صرف داشتن ایمان کفایت نمی‌کند و آزمایش حتمی است.
• وظیفه اصلی در برابر سختی‌ها، صبر، رضایت و تسلیم بدون ترک اسباب ظاهری است.
• آزمایش‌ها سبب رشد و کمال انسان شده و او را در مسیر ولایت قرار می‌دهد.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام: «هیچ‌کس نباید بگوید از فتنه به خدا پناه می‌برم، زیرا همه در معرض امتحان هستند؛ بلکه باید از فتنه‌های گمراه‌کننده به خدا پناه برد.»

در دعای مکارم الاخلاق از امام سجاد (ع) درخواست می‌شود که در سختی‌ها، تنها به خداوند پناه برده شود و استعانت از غیر او طلب نگردد.

در نهایت، هر فرد به اندازه توانایی‌اش مورد آزمایش قرار می‌گیرد. مؤمنان راستین می‌آموزند که همانند اهل بیت (ع) در برابر سختی‌ها صبور باشند و شکرگزار نعمت‌های الهی بمانند. این امتحانات کلید صعود به مراتب بالای انسانی و الهی هستند.