آیا اذکار و تلاوت قرآن جایگزین نماز می‌شوند؟

جایگاه والای نماز در مقایسه با سایر اذکار الهی

موضوع جایگزینی نماز با دیگر اذکار مانند تلاوت قرآن یا ذکر لسانی، موضوعی مهم در مباحث دینی است که حجت الاسلام حمیدرضا مظاهری سیف، پژوهشگر اخلاق و عرفان، به تشریح آن پرداخته است. اذکار مختلف، بدون شک دارای تأثیر معنوی و نورانیت خاص خود هستند، اما نماز در متون دینی به عنوان «بزرگ‌ترین ذکر الهی» معرفی شده است. این تفاوت مقام و مرتبه، باعث می‌شود که هیچ ذکری نتواند جایگاه نماز را پر کند. قرآن کریم نیز با اشاره به این حقیقت می‌فرماید: «وَ لَذِکرُ اللَّهِ أَکْبَرُ». این حقیقت نشان می‌دهد که از جنبه‌ی یاد خدا، نماز دارای مراتبی بسیار والاست.

نماز یک قالب ذکر منحصر به فرد و ساختارمند است که خداوند آن را با طراحی دقیق، ساده و جذاب به بندگان عطا کرده است. این عبادت، بر خلاف اذکار عمومی که ممکن است تنها جنبه زبانی داشته باشند، تمامی ابعاد وجودی انسان شامل جسم، ذهن، زبان و روح را درگیر می‌کند. خداوند برای این عبادت زمان خاصی مقرر فرموده است که اسرار عجیبی در آن نهفته است و آن را به یک ذکر فشرده و بسیار تأثیرگذار تبدیل کرده است. در حالی که ترک برخی اذکار مستحب شاید قابل اغماض باشد، ترک نماز به دلیل اهمیت فوق‌العاده آن جایز نیست و بر لزوم اقامه‌ی آن تأکید شده است.

• نماز تجلی‌گاه بندگی است که تمامی وجود انسان را فعال می‌سازد.
• اذکار دیگر اثرات معنوی دارند، اما نماز در جایگاه «طلوع خورشید اذکار» قرار دارد.
• نماز هدیه‌ای بزرگ از جانب خداوند است که پس از اقامه‌ی آن، سجده شکر تأکید شده است.
• دعا در حالت سجده شکر پس از نماز، دارای جایگاه ویژه‌ای برای استجابت است.
• آثار روحی، اخلاقی، معرفتی و تربیتی نماز بسیار عمیق‌تر از صرف اجابت دعا است.

“اگر انسان هزاران ذکر مختلف هم بگوید، این اذکار نمی‌توانند جایگاه و مرتبه‌ای همچون نماز پیدا کنند. نماز، قالبی خاص و منحصربه‌فرد از ذکر است که خداوند متعال آن را با طراحی‌ای دقیق، جذاب و ساده به انسان عطا کرده است.”

“اگر اذکار دیگر را به مثابه‌ی کبریتی در ظلمات بدانیم، نماز همان نور فراگیر صبحگاهی است که جهان را روشن می‌کند.”

در نتیجه، اذکار و تلاوت قرآن از اعمال بسیار ارزشمند و نورانی هستند و نباید ترک شوند؛ اما به هیچ عنوان نمی‌توانند جایگزین واجب بزرگ الهی، یعنی نماز، شوند که خود اکمل و جامع‌ترین ذکر الهی در اسلام تلقی می‌گردد. تمرکز باید بر ادای این فریضه واجب در وقت مقرر باشد، چرا که این عبادت زیربنای بسیاری از مراتب معنوی دیگر است.