تفسیر سوره زلزال: هشداری درباره روز رستاخیز و محاسبه اعمال

تفسیر سوره زلزال؛ هشداری درباره رستاخیز

سوره زلزال، همگام با سوره‌های تکاثر، قارعه و عادیات، بیانیه‌ای قاطع در خصوص زندگی پس از این دنیا و محاسبه اعمال پس از مرگ است. هدف این آیات، بیدار کردن انسان‌هایی است که درگیر غفلت و سرگرمی‌های مادی زندگی روزمره شده‌اند. این تفاسیر برگرفته از جلد اول مجموعه گفتارهای تفسیری امام موسی صدر با عنوان «برای زندگی» است که در لبنان برای نیروهای جنبش امل بیان شده است. این سوره با تصویرسازی تکان‌دهنده از روز قیامت آغاز می‌شود تا توجه غافلان را جلب کند.

آیات آغازین سوره، یعنی «إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا، وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا»، تصویری از زلزله‌ای عظیم را ترسیم می‌کند که در برابر آن تمام تکیه‌گاه‌های مادی انسان از بین می‌روند و انسان عجز و حقارت خود را درمی‌یابد. «زِلْزَالَهَا» به معنای نهایی‌ترین و شدیدترین لرزش است. پس از این لرزش، زمین بارهای سنگین خود—اعم از مرده‌ها، گنج‌ها و پایه‌های بناها—را بیرون می‌ریزد، گویی که زمین اسرار سنگین خود را فاش می‌کند تا آسوده شود.

سخن گفتن زمین و شهادت اعضا

در این حالت وحشت، انسان (جنس بشر) بی‌اختیار می‌پرسد: «مَا لَهَا؟». در پاسخ، قرآن بیان می‌کند که زمین اخبار خود را بازگو می‌کند: «یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا، بِأَنَّ رَبَّکَ أَوْحَیٰ لَهَا». این سخن گفتن زمین، هشداری است که خداوند به آن الهام کرده است تا بر آنچه در آن رخ داده شهادت دهد. امروزه با پیشرفت علم در زمینه امواج صوتی و نوری، درک این امر که هر عمل یا کلمه‌ای بر محیط اطراف ثبت می‌شود، تسهیل شده است؛ چرا که هر حرکت و هر صوتی (از جمله صدای ما) در فضا می‌ماند و منعکس می‌شود. بنابراین، زمین و دیگر اجسام نیز گواهان ما خواهند بود.

• روز قیامت مردم به‌شکل پراکنده («أَشْتَاتًا») محشور می‌شوند تا اعمالشان را ببینند.
• اهمیت اعمال هرچند کوچک: «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْرًا یَرَهُ، وَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ»
• «ذَرَّة» به معنای کوچک‌ترین شیء قابل تصور (مانند اتم) است و نشان می‌دهد که حسابرسی شامل ریزترین اعمال نیز می‌شود.
• در قیامت، انسان‌ها خود عملشان را می‌بینند، نه جزای آن را؛ زیرا جزا و عمل یکی هستند.

«آدمی با اعمال خود، ذاتش را می‌سازد... صورت و ذات من در روز قیامت چیست؟ صندوق اعمال من است.»

ذات انسان و صندوق اعمال

تأکید این سوره بر این است که ما در قیامت با خود عملمان پاداش یا مجازات می‌شویم، نه با جریمه‌ای متفاوت. همان‌طور که کشاورز با شخم‌زنی و مراقبت، میوه‌ای را پرورش می‌دهد که نتیجه مستقیم اعمال اوست، ذات و صورت انسان در قیامت مجموعه‌ای از اعمال نیک و بد او در دنیاست. اعمال ما مانند قلم‌هایی هستند که تابلوی ذات ما را می‌سازند. اگر اعمال ما شایسته باشند، با صورت انسانی برانگیخته شده و جایگاه‌مان بهشت است، در غیر این صورت، جایگاه ما متناسب با ذاتی است که خودمان ساخته‌ایم.

«سوره زلزال شلاقی به دماغ انسان غافل می‌زند و می‌گوید: نه مستی، نه جانبداری و نه معامله‌ای در کار است؛ «وَأَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَیٰ»؛ یعنی بهره‌ای جز تلاش خود نخواهد داشت.»

این سوره به ما می‌آموزد که هیچ عمل خیری (مانند نان یا صدقه کوچک) یا سیئه‌ای را کم‌شماریم، چرا که همه در ساختار وجودی ما در سرای باقی نقش دارند و زمین، در روز حساب، هر حرکت ما را بازگو خواهد کرد.