حسین‌قلی‌خان معتمدالوزاره (حاجی واشنگتن)؛ نخستین سفیر ایران در آمریکا

بررسی نقش حسین‌قلی‌خان معتمدالوزاره؛ حاجی واشنگتن

حسین‌قلی‌خان معتمدالوزاره، ملقب به حاجی واشنگتن (زاده ۱۲۶۵ق/۱۸۴۹م)، به عنوان نخستین سفیر ویژه و وزیرمختار ایران در ایالات متحده آمریکا در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار منصوب شد. این انتصاب در سال ۱۳۰۵ق/۱۸۸۸م صورت گرفت و او در ۳۰ سپتامبر ۱۸۸۸ به همراه هیئتی سه‌نفره وارد نیویورک شد. وی هفتمین پسر میرزا آقاخان نوری اعتمادالدوله بود و پس از پیمودن مدارج اداری در وزارت خارجه، از جمله کنسول‌گری کل در بمبئی، این مأموریت مهم دیپلماتیک را در آمریکا بر عهده گرفت. ورود او به نیویورک و اقامتش در هتل ویندسور، و سپس تسلیم استوارنامه‌اش به پرزیدنت گروور کلیولند در ۳ اکتبر ۱۸۸۸، نشان‌دهنده آغاز رسمی روابط در سطح عالی بین دو کشور بود.

مأموریت او در آمریکا کمتر از یک سال به طول انجامید، که علت دقیق پایان آن نامشخص است. منابعی مانند اعتمادالسلطنه او را مورد انتقاد تند قرار داده و وی را “دیوانه” خوانده‌اند و حتی ادعا شده که توسط مقامات محلی برکنار شده است. اما مرور اسناد دست‌اول، از جمله گزارش‌های نیویورک تایمز، تصویری متفاوت ارائه می‌دهد. خبرنگار این روزنامه ظاهر او را آراسته توصیف کرده و اگرچه انگلیسی او ضعیف بود، بر تسلط کاملش به زبان فرانسه تأکید کرده است. این یافته‌ها کلیشه‌هایی را که سعی در نشان دادن او به عنوان فردی نامناسب برای این مقام دارند، به‌ویژه تصویر ارائه‌شده در آثار غیرآکادمیک مانند فیلم علی حاتمی، تضعیف می‌کند.

گزارش‌های دقیق از نظم اجتماعی آمریکا

حاجی واشنگتن در مکاتبات و گزارش‌های خود به ایران، مشاهدات دقیقی از نظام سیاسی و جامعه آمریکا ارائه داد. او به‌شدت تحت تأثیر روحیه آمریکایی‌ها قرار گرفته بود و بی‌اعتنایی مردم آمریکا به اروپاییان را می‌ستود. وی آمریکاییان را مردمی «هوشیار، باهوش، آگاه، مؤدب و ثروتمند» توصیف می‌کرد و نکته ژرفی را برجسته ساخت که منافع درباریان قاجار را به چالش می‌کشید: این‌که همه کارگزاران و مقامات دولتی «خدمتگزار مردم» هستند. او حتی بیان کرد که «جوهر دین اسلام را می‌توان در ایالات متحده یافت». این دیدگاه‌ها نشان از درک عمیق او از مفاهیم حکمرانی مدرن داشت.

• حاجی واشنگتن پس از بازگشت به ایران، نه تنها منزوی نشد، بلکه از شاه لقب ستایش‌آمیز صدرالسلطنه را دریافت کرد.
• او بعدها به ریاست وزارت فوائد عامه (امور عام‌المنفعه) در ۱۳۱۰ق/۱۸۹۱م منصوب شد و به گروه دیوان‌سالاران حرفه‌ای تعلق داشت.
• پیوستن او به جنبش مشروطه، تعهد او را به پیشرفت ایران، نه صرفاً به‌عنوان یک درباری، بلکه به‌عنوان یک کارگزار اداری نشان می‌دهد.
• منابع تاریخی اغلب، به دلیل دشمنی‌های شخصی یا برداشت‌های سطحی، تصویر نادرستی از عملکرد او ارائه کرده‌اند.
• اسناد وزارت خارجه ایران و آمریکا، ادعای برکناری او توسط مقامات محلی را تأیید نمی‌کنند.

«او آشکارا بی‌اعتنایی آمریکاییان به اروپاییان را می‌ستود و آنان را مردمی «هوشیار، باهوش، آگاه، مؤدب و ثروتمند» می‌دانست.»

«تأکید می‌کرد که همه کارگزاران و مقامات دولتی «خدمتگزار مردم» هستند؛ نکته‌ای ژرف و دقیق که منافع درباریان قاجار، ازجمله اعتمادالسلطنه، را به چالش می‌کشید.»

در نهایت، بررسی اسناد موجود نشان می‌دهد که حسین‌قلی‌خان معتمدالوزاره، با وجود تمام حواشی و داوری‌های بعدی، یکی از پیشگامان دیپلماسی ایران در غرب بود که درک پیشرفته‌ای از ساختار حکومتی آمریکا داشت. او یک کارگزار حرفه‌ای بود و جایگاهش پس از مأموریت نشان‌دهنده رضایت دستگاه حکومتی از عملکرد او بوده و اتهامات وارده بیشتر جنبه تخریب شخصی داشته است.