تلفات وحشتناک مرگبارترین زلزلههای تاریخ بشر و ایران
مروری بر بزرگترین زمینلرزههای جهان و ایران، از جمله زلزله بم و شانزی چین، با تأکید بر اهمیت آمادگی ملی و بازخوانی تجربیات برای پیشگیری از حوادث آینده.
بزرگترین و مرگبارترین زلزلههای تاریخ بشر
در آستانه سومین سالروز زلزلههای مهیب جنوب ترکیه در سال ۲۰۲۳، کارشناسان بر اهمیت بازخوانی سوابق زمینلرزههای بزرگ جهان و ایران برای تقویت آمادگی ملی تأکید کردند. بر اساس آمارهای جهانی، در دوره یک ساله منتهی به بهمن ۱۴۰۴، حدود ۱۷۵۰۰ زمینلرزه با بزرگی بیش از ۴ در جهان ثبت شده است که ۱۲ مورد بزرگای بالای ۷ داشتهاند. در همین مدت در ایران، ۱۸۵ زمینلرزه با بزرگی بیش از ۴ رخ داد که تنها ۱۲ مورد آن بزرگای بیش از ۵ داشتند و هیچ زلزله بالای ۶ ثبت نشد.
دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشکده بینالمللی زلزلهشناسی، با اشاره به زلزله بم (۲۰۰۳) به عنوان پرتلفاتترین زمینلرزه معاصر ایران، آمار تکاندهندهای ارائه داد: تلفات این حادثه به ۲۶,۲۷۱ نفر رسید و بیش از ۳۰,۰۰۰ نفر مجروح شدند. در آن واقعه، بیش از ۸۵ درصد ساختمانها تخریب شدند و حتی ارگ تاریخی بم متحمل ۶۰ تا ۹۰ درصد تخریب گردید. وی عوامل اصلی این حجم از تلفات گسترده را زمان وقوع زلزله در بامداد، بهکارگیری مصالح غیرمقاوم و تراکم بالای جمعیت شهری عنوان کرد.
مرور تاریخی بر فجایع لرزهای جهان
با نگاهی تاریخی به سوابق لرزهخیزی، مرگبارترین زلزله ثبتشده در تاریخ بشر به زمینلرزه شانزی چین در سال ۱۵۵۶ بازمیگردد. این فاجعه عظیم حدود ۸۳۰ هزار کشته بر جای گذاشت و با پیامدهای ثانویهای نظیر زمینلغزشهای گسترده، آتشسوزی و قحطی همراه بود. بررسی این حوادث نشان میدهد که تأثیرات ثانویه اغلب به اندازه شدت اولیه زلزله مخرب هستند.
- زمان وقوع: وقوع زلزله در ساعات اولیه و نیمهشب، به دلیل عدم آمادگی و خواب بودن مردم، تلفات را به شدت افزایش میدهد.
- ساختار مقاوم: استفاده از مصالح سنتی و غیر استاندارد، عامل اصلی ویرانی گسترده در بافتهای شهری قدیمی است.
- دوره بازگشت: درک و مطالعه دوره بازگشت گسلها برای برنامهریزی بلندمدت حیاتی است.
- آمار جهانی: ثبت حدود ۱۷۵۰۰ لرزه بالای ۴ در یک سال نشاندهنده فعالیت دائمی لرزهای کره زمین است.
دکتر زارع تأکید کرد: «مطالعه دوره بازگشت زلزلهها و شناخت رفتار گسلها، کلید پیشگیری از فجایع آینده است و هر رویداد لرزهای فرصتی برای تقویت استانداردهای ساختوساز و آمادگی ملی محسوب میشود.»
تمرکز بر شناخت رفتاری گسلها و ارتقاء مداوم استانداردهای ساختوساز، تنها راه مؤثر برای کاهش پیامدهای بلایای طبیعی در مناطقی مانند ایران است که بر روی کمربندهای لرزهخیز قرار دارند. هر زلزلهای، هرچند کوچک، باید به عنوان یک درس عملی برای اصلاح زیرساختها و افزایش تابآوری جامعه تلقی شود تا از تکرار فجایعی مانند بم جلوگیری گردد.
«زمان وقوع زلزله در بامداد، استفاده از مصالح غیرمقاوم و تمرکز جمعیت شهری از عوامل اصلی تلفات گسترده بود.»
