نظر علی امینی به شاه: تانک برای جنگ است، نه برای خیابانها
تحلیل علی امینی، نخستوزیر پیشین، از ریشههای انقلاب ۵۷ و نقد استفاده از تانک در برابر مردم، تأکید بر نبود «رضایت نسبی» در جامعه به جای کمبود سرکوب.
تحلیل علی امینی از علل فروپاشی رژیم پهلوی
علی امینی، نخستوزیر اسبق ایران، در مصاحبهای صریح با پروژه تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد (دسامبر ۱۹۸۱)، به نقد جدی شیوههای مدیریتی محمدرضا شاه در مواجهه با اعتراضات مردمی میپردازد. وی دو دیدگاه رایج در میان حامیان سابق رژیم را که معتقد بودند «اگر زور بیشتری اعمال میشد، انقلاب رخ نمیداد» یا مردم «آمادهی تسلیم» بودند، به چالش میکشد. امینی قویاً این نظریات را رد کرده و ریشه اصلی بحران را در نارضایتی انباشتهشده داخلی و نبود رضایت نسبی در جامعه میداند. او توضیح میدهد که وقتی مردم سهمی از ثروت ملی، بهویژه درآمدهای نفتی دهه ۱۳۵۰، نمیبینند و با فساد و تورم روبرو هستند، دیگر نمیتوان آنها را «حیوان» فرض کرد که همواره تسلیم محض باشند.
نقد رویکرد نظامیگری در برابر اعتراضات
انتقاد اصلی امینی متوجه رویکرد امنیتی-نظامی حکومت بود. او تأکید میکند که ابزارهای متعارف کنترل شورش نظیر گاز اشکآور و باتوم پلیس وجود داشت، اما حکومت در تجهیز پلیس به آنها کوتاهی کرده بود. نکته حیاتی که امینی به شاه گوشزد کرد، استفاده از تانک در خیابان بود. او این اقدام را نامتناسب با مدیریت جمعیت غیرنظامی دانسته و آن را اقدامی صرفاً «برای جنگ» تلقی میکرد. به اعتقاد امینی، به کارگیری قدرت نظامی سنگین نه تنها اعتراضات را مهار نمیکند، بلکه مشروعیت حکومت را بیش از پیش از بین میبرد و اعتراضات را شعلهورتر میسازد.
- شاه و اطرافیانش تصور میکردند مردم در برابر هر فشاری عقبنشینی میکنند، اما امینی این را نتیجهی اصلی عدم درک واقعی از جامعه میدانست.
- ریشه نارضایتی مردمی توطئه خارجی صرف نبود، بلکه به توزیع نابرابر ثروت نفتی و فقدان مشارکت سیاسی واقعی بازمیگشت.
- استفاده از تانک به جای تجهیز پلیس به وسایل مهار اعتراضات عادی، نشاندهنده سردرگمی و رویکرد افراطی حکومت بود.
امینی در مکالمه خود بیان میکند: «آقا! مردم اینجور باشند، به ستوه آمدند [که] اینجور شدند. آخر مردم اغتشاش را برای چه میخواهند؟ [خیال میکنید] حتماً خارجی باید انگولک کند؟ باید یک محیط مساعدی باشد تا دیگران انگولک بکنند.»
شاه در پاسخ به امینی اعتراف کرده بود که «خیال نمیکردیم مردم اینجور باشند»، که از نظر نخستوزیر اسبق، نشاندهنده توهم دائمی درباره تسلیمپذیری مردم بود.
او در مورد تجهیزات کنترل جمعیت تأکید کرد: «آقا، این تانک که در خیابان میآورید، این برای جنگ است نه برای توی خیابان.»
در نهایت، تحلیل علی امینی بر این باور استوار است که فروپاشی نه به دلیل ضعف در اعمال قدرت، بلکه به دلیل بحران در رضایت عمومی و ناکارآمدی در روشهای حکمرانی و ادراک واقعیت جامعه رخ داد. تکیه بر زور نظامی به جای رفع ریشههای نارضایتی، تنها به تسریع روند سقوط منجر شد.
