تحلیل نقد فیلم کوتاه «تخطی»: بازی رسانهای و روایت مظلومنمایی
نقد فیلم کوتاه «تخطی» به عنوان نمونهای از بازی رسانهای و گفتمانی در فضای دوقطبی که بر روایت مظلومیت تکیه دارد، نه کیفیت هنری، بلکه جایگاه گفتمانی را مبنای توجه قرار میدهد.
نقد فیلم کوتاه «تخطی»: ادعای جسارت و بازی گفتمانی
فیلم کوتاه «تخطی» موضوع یادداشت مسیح فخر، تحلیلگر فرهنگی، است که این اثر سینمایی را بیش از آنکه یک تجربه جسورانه سینمایی بداند، نمونهای از بازی رسانهای و گفتمانی در فضای دوقطبی کنونی میخواند. رویکرد اصلی فیلمسازان و حامیان اثر، تکیه بر روایت مظلومیت و برچسبهای ایدئولوژیک برای کسب جایگاهی اخلاقی و معصومانه است. این رویکرد سبب میشود که پیش از هرگونه قضاوت در مورد کیفیت هنری فیلم، هویت منتسب به آن طلب همدلی و ترحم کند. این حمایت بهویژه در میان رسانههای موسوم به شبه حزبالهی پررنگ است که با برجستهسازی «تحت ظلم بودن»، فیلم را نه بر اساس کیفیت هنری، بلکه بر اساس جایگاه گفتمانی مستحق دریافت جوایزی مانند سیمرغ معرفی میکنند و نقد فرم و محتوا را به حاشیه میرانند.
ضعفهای ساختاری و محتوایی «تخطی»
از منظر سینمایی، «تخطی» در هر دو بخش فرم و محتوا با ضعفهای جدی مواجه است. فیلم مدعی طرح مسالهای ساختارشکنانه است، اما نویسنده معتقد است که فیلم در عمل نه تنها به تخطی واقعی دست نمییابد بلکه به ضد ادعای خود تبدیل میشود. تخطی واقعی زمانی رخ میدهد که مرزهای روایت، فرم یا اندیشه جابهجا شوند، امری که در این اثر مشاهده نشده است. بررسی واقعی مفهوم «تخطی» نشان میدهد که مصداق آن نه در متن فیلم، بلکه در مسیر و نحوه حضور آن در جشنوارهها قابل مشاهده است.
- فیلم در جشنواره تخصصی خود، یعنی جشنواره فیلم کوتاه تهران، حتی جایزه آرای مردمی را کسب نکرد، علیرغم حضور پرشمار اطرافیان در سانسها.
- عدم کسب دستاوردهای خاص در جشنوارههای پیش از فجر، این شائبه را تقویت میکند که دیده شدن فیلم بیش از کیفیت هنری، مرهون رانت، لابی و فشار رسانهای بوده است.
- پشتوانه فیلم، باشگاه فیلمسازی مرتبط با سازمان هنری-رسانهای اوج است که ترکیب هیات انتخاب آن (شامل خود کارگردان) استقلال رقابت و داوری را زیر سوال میبرد.
- این باشگاه نوعی چرخه بسته تولید ایجاد کرده است که در آن فیلمساز خود پروژهها را تایید کرده و مسیر دیده شدن آنها را کنترل میکند.
- نفوذ کارگردان به واسطه رفاقت دیرینه با یکی از مدیران سابق انجمن سینمای جوان که اکنون در سازمان اوج مشغول به کار است، نقش مهمی در مسیر تولید و نمایش اثر داشته است.
«فیلم کوتاه «تخطی» بیش از آنکه یک تجربه جسورانه سینمایی باشد، نمونهای از بازی رسانهای و گفتمانی است که در فضای دوقطبی امروز تلاش میکند با تکیه بر روایت مظلومیت و برچسبهای ایدئولوژیک، جایگاهی اخلاقی و معصومانه برای خود بسازد.»
نفوذ پشت پرده و مهندسی دیده شدن
سوابق افرادی که در پشت این نفوذ قرار دارند، شامل فعالیتهای فرهنگی محدود به نوشتن شبنامههای فرهنگی علیه احزاب مخالف و تخریب فیلمهای جشنواره فجر در گذشته بوده است، نه بر اساس زیباییشناسی سینمایی. این پیشینه نشاندهنده نحوه استفاده از نفوذ و رفاقت برای اهداف گفتمانی است. شبکه گستردهای از رسانهها در تلاش هستند تا با القای ایده ، فیلم را از طریق فشار رسانهای به مدارج بالا برسانند، در حالی که این مسیر، معیارهای حرفهای نقد و انتخاب آثار سینمایی را تضعیف میکند. شگفتی اصلی این است که فیلمی با موفقیت محدود در جشنواره تخصصی، چگونه توانسته است با وارد جشنواره بینالمللی فیلم فجر شود.
