محور فلسفه ابن‌سینا: منطق، استدلال و عقلانیت؛ نگاهی به کتاب «المبدأوالمعاد»

تبیین رویکرد عقلانیت‌محور ابن‌سینا در فلسفه

سید حامد هاشمی، مصحح کتاب «المبدأوالمعاد» اثر سترگ ابن‌سینا، معتقد است که مهم‌ترین هدف این فیلسوف برجسته، ارتقای «عقلانیت» در جامعه بشری و تعالی جایگاه انسان در نظام هستی بوده است. روش مواجهه ابن‌سینا با مسائل علمی، یکی از دلایل ماندگاری آثار او پس از گذشت بیش از هزار سال است. او در آثار خود، برخلاف رویه «شارح» بودن صرف، از میراث پیشینیان بهره می‌برد اما به «تقلید» یا «تعصّب» روی نمی‌آورد و صرفاً به «نقل» اکتفا نمی‌کند. معیار اصلی او در تمامی مباحث خویش، منطق، استدلال و عقلانیت است. ابن‌سینا با تنقیح علوم گذشته و تلفیق آن‌ها با مباحث عقلانی اسلامی و نوآوری‌های شخصی، مجموعه‌ای ارزشمند از آثار را پدید آورد که مسیر فلسفه اسلامی و غربی را برای سال‌های متمادی تحت تأثیر قرار داد.

کتاب «المبدأوالمعاد» که اخیراً با تصحیح هاشمی جایزه کتاب سال را کسب کرده، تبیین‌کنندۀ ثمره دو علم بزرگ یعنی مابعدالطبیعه و طبیعیات است. ثمره مابعدالطبیعه از نظر ابن‌سینا، شناخت مبدأ اوّل و نسبت موجودات به آن است و ثمرة طبیعیات، بقای نفس انسانی و معاد آن می‌باشد. ابن‌سینا در این اثر، مبدأ اول و نفس ناطقه را دو مقوله مجزا نمی‌داند و ارتباط بنیادین آن‌ها را روشن می‌سازد که این اتصال در قالب «آخذ» و «عائد» در نظام هستی ترسیم می‌شود.

دلایل انتخاب و تصحیح کتاب «المبدأوالمعاد»

دلایل متعددی برای انتخاب این اثر برای تصحیح وجود داشته است. نخست آن‌که این کتاب در مقایسه با آثار جامع‌تری مانند «الشفاء» و «النجاة و الإشارات» در طول تاریخ مغفول مانده، در حالی که دارای مباحث اختصاصی و منحصربه‌فردی است. دلیل دوم، وجود کاستی‌ها و ضعف‌های اساسی در تصحیح‌های پیشین، از جمله تصحیح نورانی و شهابی، بود که فاقد معیارهای علمی تصحیح انتقادی بودند.

• ثمرۀ علم مابعدالطبیعه در این کتاب، شناخت مبدأ اول است.
• ثمرۀ علم طبیعیات، بقا و معاد نفس انسانی است.
• ابن‌سینا در این اثر بیشترین بهره را از آثار ارسطو مانند «السماع الطبیعی» برده است.
• تفاوتی اساسی این اثر با «النجاة» در مواردی چون برهان اتحاد عاقل و معقول و تبیین وحدت مفهومی صفات واجب‌الوجود است.
• تأثیر این کتاب در آثار فیلسوفانی چون میرداماد و به‌ویژه ملاصدرا در کتاب «المبدأوالمعاد فی الحکمة المتعالیة» مشهود است.

«ابن‌سینا فیلسوفی است که مهم‌ترین هدفش، رشد «عقلانیت» در جامعۀ انسانی و تعالی جایگاه انسان در نظام هستی است.»

«در همۀ مباحث، معیار منطق، استدلال و عقلانیت در آثار وی مشهود است.»

این کتاب صرفاً بازگویی نظرات گذشتگان نیست، بلکه نمایشی از تلاش یک متفکر برای بنا نهادن نظامی فلسفی بر پایه استدلال ناب و عقلانیت ورزانه است. بررسی دقیق این اثر، به ویژه با تصحیحی متقن، ابزاری حیاتی برای فهم عمیق‌تر نظام فکری ابن‌سینا و چگونگی تأثیرگذاری او بر جریان‌های فکری بعدی مانند حکمت متعالیه ملاصدرا فراهم می‌آورد.