بررسی فقهی و اجتماعی موتورسواری زنان و نقش اجتهاد پویا

اجتهاد پویا در مسئله موتورسواری زنان

موضوع موتورسواری زنان در ایران به یک چالش حقوقی و فقهی تبدیل شده بود که اخیراً با مصوبه دولت و فتوای مراجع عظام تقلید، گشایش‌هایی پیدا کرده است. نقش محوری مرجعیت در ارائه دیدگاه‌های پویا و به‌روز، کلید حل بسیاری از مسائل نوپدید در جامعه مدرن است. آیت‌الله نوری همدانی در فتوایی، موتورسواری بانوان را که با پوشش وقارآمیز و رعایت عفاف همراه باشد، بر اساس اصل اولیه اباحه، جایز دانسته است. این فتوا نشان‌دهنده رویکرد فقه اجتماعی است که به جای ایجاد محدودیت‌های غیرضروری، به دنبال تنظیم نظم شرعی در فضای عمومی است.

مبانی فقهی و تاریخی جواز موتورسواری زنان

جواز شرعی موتورسواری زنان بر اساس دو پایه اصلی استوار است:

• اصل اباحه: در فقه اسلامی، قاعده این است که هر عملی حلال است مگر اینکه دلیل صریحی بر حرمت آن وارد شده باشد. در مورد رانندگی زنان، هیچ نص شرعی مبنی بر منع مستقیم وجود ندارد؛ بنابراین، اگر شرایط اخلاقی و پوشش رعایت شود، حکم اولیه جواز است.
• سیره تاریخی: در صدر اسلام نیز زنان برای جابه‌جایی از مرکب‌هایی مانند اسب استفاده می‌کردند. ماهیت وسیله نقلیه در دوران کنونی (موتورسیکلت) با مرکب‌های گذشته تفاوت ماهوی ندارد، و منع آن صرفاً به دلیل عوارض جانبی احتمالی مانند عدم رعایت حجاب است.

تفاوت فقه فردی و فقه اجتماعی

نگاه مترقی فقهی، تفکیک بین فضای خصوصی و عمومی برای زنان را نمی‌پذیرد. فقه اجتماعی اقتضا می‌کند که حقوق شهروندی و نیازهای روزمره زنان در نظر گرفته شود. به جای ممنوعیت، باید شرایطی فراهم شود که زن با حفظ کرامت و رعایت حجاب بتواند در اجتماع فعال باشد. رویکرد کسانی که قائل به احتیاط‌های بی‌مورد هستند و می‌خواهند زنان کمتر در معرض دید باشند، در تضاد با نیازهای واقعی جامعه است. مراجع تقلیدی که بر اساس زمان‌شناسی فتوا می‌دهند، کفه ترازو را به سمت جواز سنگین می‌کنند، زیرا معتقدند اگر نیازی مشروع است و منع شرعی صریحی وجود ندارد، نباید آن را ممنوع ساخت.

«موتور سواری بانوان ذاتاً حرام نمی‌باشد، مگر آنکه زمینه مفسده را با پوشش نامناسب و اعمال غیرمتعارف فراهم نماید و سبب ایجاده گناه و معصیت شود، حکم به حرمت دارد، در غیر اینصورت با رعایت مسائل و موازین شرعی و اخلاقی و نبود مفسده اشکال ندارد.»

نقش عرف و پویایی اجتهاد

عرف اجتماعی در فهم موضوعات فقهی نقش مهمی دارد. با توجه به گسترش سبک زندگی مدرن و حضور فعال زنان در عرصه‌های مختلف، موتورسواری دیگر یک امر غیرمعمول نیست، بلکه به یک نیاز تبدیل شده است. اجتهاد پویا که ریشه در اصول سه‌گانه فقه (کتاب، سنت و عقل) دارد، به مرجعیت این توانایی را می‌بخشد که با لحاظ کردن شرایط زمانه، احکام فقهی را به‌گونه‌ای استنباط کند که با اصول شرعی همخوانی داشته و در عین حال، پاسخگوی مطالبات مشروع جامعه باشد.

• تحول مفهومی: دولت موتورسواری را نه یک موضوع جنسیتی، بلکه یک مهارت رفاهی تعریف کرده است.