دستور ناصرالدین شاه برای مصادره اسکناس‌های روسی و تاریخچه پول در ایران

سرگذشت اسکناس در ایران و تحولات نظام پولی

کتاب «سرگذشت اسکناس در ایران» نوشته محمدامین پیوندی، روایتی جامع از تاریخچه پول کاغذی در جهان و به طور خاص در ایران ارائه می‌دهد. این اثر به بررسی سیر تحول پول از ابزارهای مبادله اولیه تا ظهور اسکناس‌های مدرن می‌پردازد. پول، به عنوان یکی از کاربردی‌ترین اختراعات بشر، مسیر طولانی را طی کرده است و اسکناس‌ها فراتر از ارزش اسمی خود، آینه‌ای از تاریخ، فرهنگ و سیاست ملت‌ها هستند. مولف تأکید می‌کند که اسکناس‌ها پشت صحنه‌ای دیدنی دارند و مسیر سختی را تا رسیدن به شکل کنونی خود پیموده‌اند.

نخستین اشکال پول کاغذی، موسوم به چاو، سابقه تاریخی در حدود دو هزار سال پیش در چین دارند. این اختراع که مدیون توسعه خط و صنعت کاغذسازی بود، با هدف آسان‌تر کردن مبادلات و حمل و نقل حجم انبوه سکه‌ها شکل گرفت. مارکوپولو، جهانگرد مشهور ایتالیایی، در خاطرات خود به جزئیات نحوه چاپ و رسمیت یافتن این پول‌ها در دوران حکومت قوبلای خان اشاره کرده است، جایی که اسکناس‌ها با مُهر خان بزرگ دارای ارزش قانونی معادل طلا و نقره بودند.

ورود پول کاغذی به ایران و بحران اقتصادی

ورود چاو به ایران با فاصله کمی از چین و در دوره ایلخانان مغول صورت گرفت. این امر در زمان حکومت گیخاتوخان به دلیل کسری بودجه شدید خزانه ایلخانی و پیشنهاد صدراعظم، صدرجهان، برای مقابله با بحران بی‌پولی رخ داد. با این حال، رواج چاو در ایران با واکنش منفی شدید جامعه روبه‌رو شد و دوامی نیاورد. دوران قاجار شاهد پیچیدگی‌های بیشتری در نظام پولی بود؛ پیش از انتشار رسمی اسکناس‌های بانک شاهنشاهی، پول‌های کاغذی متعددی از جمله رسید صرافخانه‌ها، پوند استرلینگ، روپیه هندوستان و به ویژه روبل (منات) روسیه در معاملات شمال کشور رواج داشت.

لرد کرزن اشاره می‌کند که بدگمانی به پول کاغذی روسیه تا حدی بالا گرفت که ناصرالدین‌شاه در سال ۱۲۶۲ خورشیدی دستخطی صادر کرد و اعلام نمود: “مردم باید خیلی نادان باشند که کاغذپاره چرندی را به جای نقره و طلا قبول کنند و در آینده تمام اسکناس‌های روسی مصادره خواهند شد.”

بانک شاهنشاهی و امتیاز رویتر

این کتاب به امتیازنامه رویتر در سال ۱۲۶۷ هجری شمسی می‌پردازد که حق انحصاری نشر اسکناس را به بانک شاهنشاهی ایران واگذار کرد. این واگذاری در حالی بود که ناصرالدین‌شاه خود پیش‌تر با پول کاغذی بیگانه به نظر می‌رسید، اما چند سال بعد مجوز انتشار اسکناس توسط همین بانک را صادر کرد که تصاویر شاه قاجار بر روی آن‌ها نقش بست.

• بخش‌های اصلی کتاب شامل تاریخ پول، پیدایش پول کاغذی در شرق دور، دوره قاجار و تحولات پهلوی تا انقلاب اسلامی است.
• چاو ایلخانی صرفاً در کتب تاریخی یافت می‌شود و در معاملات رایج نبوده است.
• روبل روسیه بیشتر در مناطق شمالی و روپیه هند در مناطق جنوبی ایران مورد استفاده قرار می‌گرفت.
• کتاب به موضوعاتی چون تشکیل بانک ملی، حذف چهار صفر از پول ملی و ایران‌چک‌ها نیز می‌پردازد.

مولف در کتاب می‌گوید: “اسکناس‌ها به مانند آئینه‌ای، تاریخ و فرهنگ یک کشور را منعکس کرده و با طرح‌های متنوع خود، راویان هنر و ادبیات و سیاست و باورهای یک ملت هستند.”

این اثر تلاشی است برای ارائه روایت تاریخی منسجم از اسکناس در ایران که نکات کمتر شناخته‌شده‌ای را به مجموعه‌داران و علاقه‌مندان تاریخ عرضه می‌کند. این کتاب در ۱۱ فصل و سه بخش تنظیم شده و اطلاعات جامعی در مورد بنیادهای اقتصادی و سیاسی مرتبط با پول کاغذی ارائه می‌دهد.