فراخوان کانت به پرهیز از خشونت برای پیشبرد تحولات اجتماعی؛ تبیین دیدگاه کانت درباره امنیت و آزادی

تحلیل دیدگاه کانت درباره خشونت و تحولات اجتماعی

سخنرانی حسام سلامت، جامعه‌شناس ایرانی، به بررسی دیدگاه‌های امانوئل کانت در باب اولویت دادن امنیت بر آزادی، به ویژه در مواجهه با حکومت‌های ستمگر، پرداخته است. کانت، با وجود قرار گرفتن در سنت جمهوری‌خواهی، به شدت نگران بازگشت به وضع طبیعی و آنارشی است. سلامت تأکید می‌کند که دیدگاه کانت در این زمینه، شباهت‌هایی با نگرش هابز دارد، زیرا هر دو فیلسوف معتقدند فقدان دولت، صرف‌نظر از میزان ستمگری آن، منجر به نابودی امکان خودآیینی افراد و سیطره زور و خشونت می‌شود.

کانت در کتاب «بنیادهای متافیزیک اخلاق» به صراحت هرگونه شورش، مقاومت، یا تحریک اتباع حکومت به بیان خشونت‌آمیز نارضایتی را ممنوع مطلق می‌داند. این موضع‌گیری برخلاف سنت لیبرالیستی لاک است. دلیل اصلی این ممنوعیت، حفظ اصل جامعه و نظم است؛ زیرا به عقیده کانت، شورش و انقلاب چونان ایجاد اختلال در بنیاد جامعه تلقی می‌شود، امری که «بزرگترین و پر مجازات‌ترین جرم» است، زیرا «اصل بنیان جامعه را نابود می‌سازد.» حتی تحمل «غیر قابل تحمل‌ترین سوءاستفاده‌های حاکم اعلا»، بر هر شکلی از آنارشی ارجح است، زیرا دولت حتی ستمگر، نوعی امنیت و امکان تحقق «خودآیینی» را فراهم می‌آورد.

تضاد بین امنیت و آزادی در اندیشه کانتی

بحث اصلی در سخنرانی سلامت، معطوف به این تنش کانتی میان امنیت و آزادی است که امروز نیز جوامعی مانند ایران با آن دست به گریبانند. سلامت اشاره می‌کند که بخشی از اپوزیسیون نیز در پارادایم امنیتی گرفتار شده‌اند و بر این باورند که بدون نظم دولتی، جامعه از هم خواهد پاشید. این پارادایم در تقابل با سنت ماکیاولیستی-لاکی قرار می‌گیرد که بر اهمیت دفاع از آزادی به مثابه قوه مؤسس نظم جدید از طریق به چالش کشیدن نظم مستقر تأکید دارد.

• کانت، حکمرانی حتی ستمگر را به دلیل تأمین امنیت و جلوگیری از آنارشی، بر بی‌دولتی ترجیح می‌دهد.
• وی هرگونه شورش و مقاومت خشونت‌آمیز را محکوم می‌کند؛ زیرا بنیان جامعه بر اساس قدرت برساخته دولت استوار است.
• نظریه کانت بر این پایه است که جامعه چیزی جز قدرت بر ساخته شده نیست که بر نظم و وفاق مستقر شده است.
• نگرانی هابزی-کانتی، بازگشت به «وضع طبیعی» است که در آن آزادی بیرونی و امکان عمل از دست می‌رود.

به نقل از کانت: «این وظیفه مردم است که حتی غیر قابل تحمل‌ترین سوءاستفاده‌های حاکم اعلا را تاب آورند.»

حسام سلامت بیان می‌کند که «تحریکات اتباع حکومت به بیان خشونت آمیز نارضایتی خود همه کارشکنی هایی که به شورش منجر می‌شود بزرگترین و پر مجازات ترین جرایم در یک جامعه مشترک المنافع است.»

در نهایت، تحلیل ارائه شده توسط سلامت نشان می‌دهد که دیدگاه کانت، هرچند ریشه در اندیشه آزادی دارد، اما در عمل به دلیل تأکید مطلق بر حفظ ساختار دولت به عنوان تنها ضامن نظم، موضعی محافظه‌کارانه و ضد هرگونه اعتراض ساختارشکن اتخاذ می‌کند. آینده سیاسی جوامع در گرو مدیریت این تنش همیشگی بین ضرورت امنیت و حق آزادی خواهد بود.