اجتهاد پویا و نقش مرجعیت در حل مسئله موتورسواری زنان

بررسی فقهی و اجتماعی جواز موتورسواری زنان

موضوع موتورسواری زنان در ایران به یک مسئله پیچیده حقوقی، قانونی و فقهی تبدیل شده بود که با تقاضای روزافزون برای استفاده از این وسیله نقلیه ارزان و سریع، نیاز به شفاف‌سازی داشت. تحولات اخیر، به‌ویژه مصوبه هیئت دولت و استفتائات مراجع عظام تقلید، به این ابهام پایان داد. دولت با تعریف موتورسواری به عنوان یک مهارت و ابزار رفاهی، آن را حق شهروندی دانست و این حرکت نشان‌دهنده انطباق قوانین با نیازهای واقعی جامعه بود. در این میان، نقش نهاد مرجعیت در ارائه فتوای صریح، بسیار کلیدی بود؛ نقشی که نشان می‌دهد فقه شیعه می‌تواند ابزاری پویا برای تنظیم روابط در دنیای مدرن باشد.

آیت‌الله نوری همدانی در فتوای ۲۰ بهمن ۱۴۰۴، صراحتاً اعلام کردند: «موتور سواری بانوان ذاتاً حرام نمی‌باشد، مگر آنکه زمینه مفسده را با پوشش نامناسب و اعمال غیرمتعارف فراهم نماید... در غیر اینصورت با رعایت مسائل و موازین شرعی و اخلاقی و نبود مفسده اشکال ندارد.» این فتوای راهگشا بر مبنای دو اصل اساسی استوار است:

• اصل اباحه: در فقه اسلامی، اصل بر حلال بودن هر چیزی است، مگر آنکه دلیل صریحی بر حرمت آن اقامه شود. برای منع موتورسواری زنان، هیچ نص شرعی وجود ندارد.
• سیره تاریخی: زنان در صدر اسلام از مرکب‌هایی نظیر اسب استفاده می‌کردند و ماهیت وسیله نقلیه در این حکم تأثیری ندارد، بلکه آنچه مهم است، رعایت عفاف و وقار است.

تفاوت فقه فردی و فقه اجتماعی

یکی از مباحث عمیق مطرح شده، تمایز میان فقه فردی و فقه اجتماعی است. برخی معتقدند حضور زنان در فضای عمومی محدود شود، اما نگاه مترقی فقهی، هدف را تنظیم روابط انسانی در متن اجتماع می‌داند، نه حذف زنان از فعالیت‌های روزمره. فقه اجتماعی ایجاب می‌کند که به جای ممنوعیت، «نظم شرعی» برقرار شود؛ یعنی شرایطی فراهم شود که زن با حفظ کرامت و حجاب بتواند از حقوق شهروندی خود بهره‌مند شود. مراجع برجسته‌ای مانند آیت‌الله نوری همدانی با رویکردی واقع‌گرایانه، کفه ترازو را به نفع جواز سنگین کرده‌اند، چرا که اگر شریعت حکم به حرمت می‌داد، صریحاً بیان می‌شد.

«اگر زنی با پوشش وقارآمیز و رعایت عفاف اقدام به رانندگی کند، عمل او بر اساس اصل اولیه، کاملاً جایز و منطبق بر شریعت است.»

ملاحظات عرفی و نقش اجتهاد پویا

عرف اجتماعی نقش مهمی در فهم موضوعات فقهی دارد. با تغییر سبک زندگی و حضور فعال زنان در عرصه‌های مختلف، موتورسواری به یک نیاز تبدیل شده است. اجتهاد پویا که ریشه در پیوند کتاب، سنت و عقل دارد، به مرجعیت این قدرت را می‌دهد که چالش‌های روز را حل کند. این پویایی تضمین‌کننده بقای ارزش‌های دینی در دنیای مدرن است.

• ضرورت همکاری دولت و مراجع در فراهم‌سازی بستر شرعی و قانونی.
• تأکید بر وظیفه متقابل مردان برای کنترل نگاه و زنان برای رعایت پوشش.
• نگاه به موتورسواری به عنوان یک حق مشروع، نه صرفاً یک مزیت رفاهی.
• پرهیز از ایجاد عناوین ثانوی ساختگی برای محدود کردن آزادی‌های مشروع.
• نقش فرهنگ‌سازی در نهادهای آموزشی برای ایجاد فضایی امن و محترمانه.

«چیزی که منع شرعی ندارد، نباید ممنوع شود؛ چرا که جامعه باید در انتخاب مسیرهای زندگی خود در چارچوب قانون آزاد باشد.»

تثبیت حق موتورسواری بانوان، پیامی از بلوغ اجتماعی و فقهی در کشور است و نشان می‌دهد که می‌توان با تکیه بر مبانی دینی، گره‌های اجتماعی را باز کرد و به عدالت اجتماعی کمک نمود.