اهمیت بازخوانی تاریخ روستا؛ ریشه نابرابریهای امروز در دوره قاجار
محمد بختیاری، نویسنده کتاب «جامعه روستایی ایران در دوره قاجار»، تأکید میکند که مطالعه این دوره برای فهم ریشههای تاریخی نابرابریها، الگوهای قدرت و مسائل اجتماعی امروز ایران ضروری است.
بررسی نادیده گرفته شده تاریخ اجتماعی روستا در دوره قاجار
کتاب «جامعه روستایی ایران در دوره قاجار» نوشته محمد بختیاری، پژوهشی انتقادی در حوزه تاریخ اجتماعی ایران است که با تمرکز بر ساختارها و مناسبات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی روستاهای این عصر شکل گرفته است. این اثر که موفق به کسب جایزه «شایسته تقدیر» در چهلوسومین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شد، تلاش میکند تا با نگاه جامعهشناسی تاریخی، روستا را از حاشیه تاریخنگاری خارج کرده و آن را بهعنوان یکی از پایههای اصلی فهم تحولات اجتماعی ایران معرفی کند. بختیاری معتقد است که تاریخنگاری سنتی ایران غالباً بر سیاست، دولت و نخبگان متمرکز بوده و زندگی روزمره و ساختارهای اجتماعی گروههای کمتر دیدهشده، بهویژه جامعه روستایی، را نادیده گرفته است.
پیوند تاریخ اجتماعی و جامعهشناسی تاریخی
این پژوهش آگاهانه کوشیده است پلی میان تاریخ اجتماعی و جامعهشناسی تاریخی برقرار کند. نویسنده با نقد چارچوبهای نظری رایج مانند «شیوه تولید آسیایی»، «فئودالیسم» یا «پاتریمونیالیسم»، نشان میدهد که جامعه روستایی ایران در دوره قاجار با هیچیک از این الگوها کاملاً منطبق نیست و نیازمند تحلیل بر پایه ویژگیهای بومی و خاص ایران است. مخاطبان اصلی این کتاب، پژوهشگران و دانشجویان تحصیلات تکمیلی در رشتههای تاریخ، جامعهشناسی و مطالعات روستایی هستند، اما برای علاقهمندان جدی تاریخ اجتماعی که مایلند تاریخ را از منظر زندگی اکثریت جامعه ببینند، نیز بسیار راهگشاست.
فقدان صدای روستاییان در منابع و جایگاه قدرت
مهمترین چالش در نگارش این کتاب، فقدان صدای مستقیم روستاییان در منابع تاریخی بوده است؛ زیرا اغلب اسناد توسط دولت، مالکان یا ناظران بیرونی تهیه شدهاند. با این حال، مهمترین وجه مغفولمانده تاریخ قاجار، نقش روستا بهعنوان کانون اصلی تولید ثروت و پایه قدرت سیاسی و اجتماعی است. اگرچه روستاییان در پردههای مالیات و آمار دولتی خاموش تصویر شدهاند، اما آنان کنشگران فعالی بودند که ساختار اقتصادی و اجتماعی را شکل میدادند.
- مطالعه جامعه روستایی قاجار به درک ریشههای تاریخی نابرابریها و الگوهای قدرت در ایران معاصر کمک میکند.
- پژوهش نشان میدهد که روستاهای قاجار نه ایستا بودند و نه یکدست؛ تضاد میان نظام کهن و نشانههای اولیه تحولات ناشی از تجاریشدن کشاورزی در این دوره مشاهده میشود.
- این کتاب تلاشی برای بازگرداندن جامعه روستایی به جایگاه خود بهعنوان یک جامعه با منطق درونی و تجربه تاریخی مستقل است.
- نویسنده از طریق تحلیل انتقادی اسناد مالیاتی و سفرنامهها، به بازسازی تصویری از زیست واقعی روستاها پرداخته است.
«انتخاب این کتاب بیش از آنکه یک موفقیت فردی باشد، نشانهای از تغییر تدریجی رویکرد در تاریخنگاری ایران است. تاریخنگاریای که دیگر صرفاً بر سیاست، دولت و نخبگان متمرکز نیست، بلکه به زندگی روزمره، ساختارهای اجتماعی و گروههای کمتر دیدهشده توجه نشان میدهد.»
«شناخت جامعه روستایی قاجار به ما کمک میکند تا مسائل امروز روستا- از توسعهنیافتگی گرفته تا رابطه دولت و جامعه محلی- را در بستر تاریخی بلندمدت تحلیل کنیم.»
