رونق تسلیحات نظامی فضایی؛ جنگ خاموش قدرتها به مدار زمین رسید
نظامیسازی فضا به یک وضعیت تثبیتشده و بازگشتناپذیر در معماری امنیت بینالملل تبدیل شده است؛ رقابتها در منطقه خاکستری و چالشهای حقوقی فضا.
نظامیسازی فضا و تثبیت عرصه منازعه
تحولات اخیر در حوزه فناوری نظامی حکایت از آن دارد که فضا دیگر تنها قلمرو اکتشافات علمی نیست، بلکه به یکی از ارکان اساسی امنیت بینالملل تبدیل شده است. سامانههای ماهوارهای مبنای ارتباطات، ناوبری، و جمعآوری اطلاعات نظامی و غیرنظامی را تشکیل میدهند و همین وابستگی عمیق، فضا را از یک محیط پشتیبان به «عرصه منازعه» ارتقا داده است. این وضعیت، انگیزههای فزایندهای برای هدف قرار دادن تجهیزات فضایی، حتی در آستانه مخاصمه، ایجاد کرده است. رشد تسلیحات نظامی فضایی بهطور چشمگیری رونق گرفته است و واقعیت این است که نظامیسازی فضا به یک وضعیت بازگشتناپذیر در ساختار امنیت جهانی بدل شده است.
تمایز مفاهیم: نظامیسازی، تسلیح و عملیات ضدفضا
برای درک دقیق این تحول بنیادین، تمایز میان سه مفهوم ضروری است. مبتنی بر اصول حقوق بینالملل فضا، «مبتنیسازی» (استفاده از سامانههای فضایی برای تقویت عملیات زمینی) عمدتاً مجاز است، به جز ممنوعیت استقرار سلاحهای کشتار جمعی. با این حال، «تسلیح فضا» فراتر از آن رفته و شامل ایجاد قابلیتهایی برای آسیبزدن به سامانههای مداری است. این تسلیحات لزوماً در فضا مستقر نیستند؛ موشکهای ضدماهوارهای زمینی، ابزارهای جنگ الکترونیک و حملات سایبری نیز کارکرد ضدفضایی دارند. مفهوم «ضدفضا» نیز شامل اقداماتی است که طیفی از اخلال تا نابودی را دربر میگیرد، که بسیاری از آنها موقتی و از نظر حقوقی مبهم هستند و کنترل تشدید تنش را دشوار میسازند.
- سلاحهای ضدماهوارهای جنبشی: رهگیرهای مبتنی بر برخورد فیزیکی که به تولید انبوه زبالههای فضایی منجر میشوند و مدار زمین را ناامن میکنند.
- عملیات نزدیکشونده: ماهوارههایی که با نزدیکی به اهداف، نقش بازرسی یا تهدید بالقوه را ایفا کرده و احتمال سوءبرداشت را افزایش میدهند.
- ابزارهای غیرجنبشی: اخلال الکترونیک، جعل سیگنال و نفوذ سایبری که بدون تخریب فیزیکی، بازدارندگی مبتنی بر مجازات را تضعیف میکنند.
- کاربرد دوگانه داراییها: محو شدن مرز میان تجهیزات نظامی و غیرنظامی (مانند ناوبری و مخابرات) که چالشهای جدی برای حقوق بینالملل ایجاد کرده است.
- نقش بازیگران خصوصی: شرکتهای خصوصی فناوری فضایی به دلیل ادغام در زیرساختهای دولتی، اهداف بالقوه عملیات ضدفضایی محسوب میشوند.
«مسئله دیگر صرفاً استفاده نظامی از فضا نیست؛ این وضعیت از دهههای نخست جنگ سرد وجود داشته است. تغییر اصلی در تراکم زیرساختهای مداری، شدت وابستگی دولتها و آسیبپذیری بالای این سامانهها نهفته است.»
چالشهای حقوقی و مسیر کنترل تسلیحات فضایی
حقوق بینالملل فضا در مهار اشکال نوین رقابت ضدفضایی ناکام مانده است، زیرا معاهده فضای ماورای جو برای این سطح از رقابت طراحی نشده است. بسیاری از قابلیتهای ضدفضایی متعارف در «مناطق خاکستری» قرار دارند که مشروعیت آنها وابسته به زمینه و نیت است. ناکامی در دستیابی به یک معاهده جامع، ساختاری است و دلایلی مانند تعریفپذیری دشوار فناوریها و مشکلات راستیآزمایی دارد.
«چارچوبهای موجود، بهویژه معاهده فضای ماورای جو، برای مهار اشکال نوین رقابت ضدفضایی طراحی نشدهاند و در نتیجه، بازیگران دولتی میتوانند بدون عبور از خطوط قرمز رسمی، تصمیماتی اتخاذ کنند که از منظر راهبردی بهمراتب بیثباتکنندهتر از نقض آشکار قواعد است.»
به جای آرمانگرایی برای حذف کامل رقابت، کارشناسان بر مدیریت ریسک و کنترل تشدید تنش تأکید دارند. تمرکز اصلی باید بر قبحزدایی از رفتارهای مخرب مولد زباله فضایی و شفافسازی عملیات نزدیکشونده باشد. فضا دیگر قلمروی بیطرف نیست، بلکه وضعیتی میانی و ناپایدار است که در آن رقابت و بازدارندگی همزمان جریان دارند و حفظ دسترسی ایمن به مدار، یک منفعت جمعی محسوب میشود.
