یادداشت‌های اسدالله علم: موافقت شوروی با افزایش قیمت گاز و جشن موفقیت نفت (۳ مرداد ۱۳۵۲)

بررسی یادداشت‌های اسدالله علم در دوران پهلوی

یادداشت‌های روزانه اسدالله علم، که یکی از مهم‌ترین چهره‌های سیاسی در دوران محمدرضا شاه و وزیر دربار بود، اطلاعات دست‌اول و نادری از تحولات داخلی و خارجی ایران در دهه ۱۳۵۰ شمسی ارائه می‌دهد. این یادداشت‌ها، به ویژه مربوط به تاریخ ۳ مرداد ۱۳۵۲، نشان‌دهنده فضای سیاسی و اقتصادی حاکم بر کشور در آن زمان است. علم به عنوان یکی از نزدیک‌ترین افراد به شاه، اغلب از جزئیات تصمیمات کلان و لحن حاکم بر دربار آگاه بود.

یکی از نکات برجسته منتشر شده در این نوشته‌ها، خبری داخلی است که به گفته علم، هیچ‌جا انعکاس نیافته بود: موافقت شوروی با افزایش قیمت گاز ایران که سالانه دویست میلیون دلار افزایش درآمد به همراه داشت. این دستاورد اقتصادی در حالی بود که در کشور برای «موفقیت در امر نفت» جشن و چراغانی برپا شده بود. با این حال، علم به شدت از فضای حاکم بر مجلس انتقاد می‌کند و از کثرت تملق‌گویی‌ها ابراز نارضایتی کرده و گفته است که به حال تهوع افتاده است. این موضوع نشان‌دهنده شکاف میان وضعیت ظاهری کشور و تصورات اشخاصی مانند علم از واقعیت‌های سیاسی است.

تحلیل فضای سیاسی و تملق دربار

علم در یادداشت‌های خود ضمن ستایش از شاه به عنوان فردی بزرگ و واقعی، به نقد رفتار اطرافیان می‌پردازد. او به طور ضمنی پشتیبانی‌های لوس و خنک را که شبیه به اقدامات دوران مصدق می‌داند، نقد می‌کند. این مقایسه‌ها نشان می‌دهد که علم تحولات تاریخی را عمیقاً درک کرده و نگران تکرار تاریخ یا بروز رفتارهای افراطی است، حتی در تمجید از مقام سلطنت.

• دستاورد اقتصادی مهم: تأمین قیمت گاز بالاتر از سوی شوروی که درآمد ارزی قابل توجهی ایجاد کرده بود.
• انتقاد از مجلس: نارضایتی شدید علم از حجم تملق و چاپلوسی اظهار شده در جلسات مجلس.
• روابط خارجی: اشاره به سفر شاه به واشنگتن و استقبال نیکسون، همراه با تبادل پاسخ‌های متقابل خوب.
• روابط خانوادگی و شخصی: ذکر دیدارهایی با ولیعهد و بازی کاراته، و اتلاف وقت با صحبت‌های سطحی از سوی والاحضرت‌های دیگر.
• تحولات منطقه‌ای: گفت‌وگو با وزیر مختار آمریکا درباره وضعیت افغانستان و احتمال دوام نیاوردن حکومت داود خان.

«از اخبار مهم داخلی که هیچ جا انعکاس پیدا نکرد، موافقت شوروی‌ها با اضافه پرداخت قیمت گاز ماست که در سال دویست ملیون دلار می‌شود.. در عوض برای موفقیت در امر نفت جشن و چراغانی شروع شده و پشتیبانی‌های لوس و خنک شبیه کار‌های مصدق.»

«امروز در مجلس آن قدر تملق گفتند که من به حال تهوع افتادم. واقعاً شاهنشاه ادعای خدایی نمی‌کند، مرد بسیار بزرگی است و یک انسان واقعی است.»

این یادداشت‌ها تصویر دقیقی از تضاد میان موفقیت‌های اقتصادی مقطعی، فضای سیاسی پر از تملق، و نگرانی‌های پشت پرده پیرامون روابط منطقه‌ای (مانند افغانستان) در دوران اوج قدرت پهلوی ارائه می‌دهند. علم، با وجود جایگاهش، از درون به ضعف‌های رفتاری سیستم آگاه بود.