بررسی دلایل گران تمام شدن اینترنت برای کاربران پس از وصل مجدد
تحلیل «بزرگترین سکوت دیجیتال» در زمستان ۱۴۰۴، خسارات روزانه ۵ تا ۶ هزار میلیارد تومانی، و بحران «ناپدید شدن حجم ترافیک» کاربران پس از رفع محدودیتها.
پیامدهای اقتصادی و فنی بحران اینترنت ۱۴۰۴
زمستان ۱۴۰۴ در فضای مجازی ایران با پدیدهای تحت عنوان «بزرگترین سکوت دیجیتال» شناخته شد که با قطع سراسری ارتباطات در ۱۸ دی ماه آغاز و پس از ۲۰ روز مسدودیت کامل، بحران جدیدی به نام «ناپدید شدن حجم ترافیک کاربران» را به همراه آورد. این دوره، طولانیترین و عمیقترین تجربه انزوای دیجیتال در تاریخ کشور بود که حتی شبکه ملی اطلاعات را نیز تحت تأثیر قرار داد. با بازگشایی مرحلهای اینترنت در اوایل بهمن ماه، کاربران با شکایات گستردهای در خصوص اتمام غیرعادی بستههای اینترنتی خود مواجه شدند؛ بستههای چند ده گیگابایتی در عرض چند ساعت و بدون استفاده فعال، به پایان میرسیدند. تحلیلهای کارشناسی نشان داد که این پدیده ناشی از همزمانی عوامل فنی و مدیریتی است.
ریشههای فنی اتمام سریع حجم اینترنت
چند عامل اصلی در مصرف غیرعادی حجم بستهها دخیل بودند:
- اختلال در تفکیک ترافیک: تغییرات در مسیریابی و غیرفعال شدن سامانههای تشخیص ترافیک باعث شد بخشی از خدمات داخلی با تعرفه بینالملل محاسبه شوند، مصرف را به شدت افزایش داد.
- سربار ناشی از کاهش سرعت: کاهش سرعت اینترنت باعث فعال شدن مکانیزمهای بازفرست داده در سیستمها شد که حجم تبادل داده را بالا میبرد، بدون آنکه کاربر محتوای مفیدی دریافت کند، اما این حجم از بسته کاربر کسر میشد.
- افزایش استفاده از ابزارهای تغییر مسیر ترافیک (VPNها): استفاده از این ابزارها بهطور ذاتی سربار رمزنگاری و دادههای اضافی تولید میکند که مصرف واقعی اینترنت را بالاتر از حجم محتوای دریافتی میبرد.
این بحران، در حالی رخ داد که اپراتورهای همراه تنها چند هفته قبل از قطعی، تعرفهها را ۲۰ درصد افزایش داده بودند، که این همزمانی شائبه «کمفروشی سازمانیافته» را تقویت کرد.
«آنچه در دی و بهمن ماه بر پیکره اقتصاد دیجیتال گذشت، تنها قطع یک ابزار ارتباطی نبود؛ بلکه سلب اعتماد بخش خصوصی بود.»
خسارات سنگین بر کسبوکارهای دیجیتال
خاموشی اینترنت ضربه مهلکی بر اقتصاد دیجیتال کشور وارد کرد؛ بخشی که به عنوان پیشران اشتغال و کارآفرینی مطرح بود. بر اساس اظهارات رئیس کمیسیون واردات اتاق بازرگانی ایران، خسارات روزانه ناشی از قطعی اینترنت بیش از ۵ تا ۶ هزار میلیارد تومان برآورد شد. این اختلالات به ویژه بر کسبوکارهای خرد، فروشگاههای خانگی و خدمات آنلاین تأثیر منفی گذاشت و نگرانیها درباره بیکاری پنهان را افزایش داد. این شرایط، بحران اعتماد میان کاربران و اپراتورها را نیز تشدید کرد، زیرا شفافیت در اطلاعرسانی و سازوکارهای جبران خسارت مورد انتظار، وجود نداشت.
- توقف فعالیتهای اقتصادی: بسیاری از فروشگاهها و خدماتدهندگان آنلاین با توقف کامل یا افت شدید فعالیت مواجه شدند.
- آسیب به اعتماد سرمایهگذار: این اختلالات به عنوان عاملی برای سلب اعتماد بخش خصوصی در فضای کسبوکار مطرح شد.
- عدم جبران خسارت: خلأ سازوکارهای حقوقی مشخص برای تمدید یا جبران بستههای مصرف شده، نارضایتیها را دامن زد.
کارشناسان تأکید دارند که شفافیت در محاسبه تعرفهها و تقویت سامانههای تفکیک ترافیک از الزامات اولیه برای جلوگیری از تکرار چنین رویدادهای پرهزینهای است.
این تجربه تلخ زمستان ۱۴۰۴ نشان داد که اینترنت در ایران از یک ابزار ارتباطی صرف فراتر رفته و به ستون فقرات حیات اقتصادی و اجتماعی تبدیل شده است و هرگونه اخلال در آن، پیامدهایی بلندمدت و ویرانگر در حوزه توسعه دیجیتال به دنبال خواهد داشت.
