ایرانیان چگونه مسلمان شدند؛ با زور یا با اختیار؟
ورود اسلام به ایران سفری طولانی از شناخت، تعامل و انتخاب بود. ایرانیان با فرهنگ کهن ابتدا دین تازه را بررسی کردند و سپس با اختیار خود آن را پذیرفتند. این تحول طی سه تا چهار قرن با ترکیبی از عوامل فرهنگی، سیاسی و اجتماعی شکل گرفت.
مسلمان شدن ایرانیان: فرآیندی تدریجی و چندوجهی
ورود اسلام به ایران نه یک حادثه ناگهانی بود و نه صرفاً محصول زور شمشیر، بلکه سفری تدریجی بود که طی سه تا چهار قرن با تلفیقی پیچیده از عوامل فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی شکل گرفت. ایرانیان با فرهنگ کهن ابتدا دین تازه را بررسی کردند و سپس با اختیار خود آن را پذیرفتند.
دلایل اصلی گرایش ایرانیان به اسلام
- دلایل فرهنگی: جذابیت اندیشهای اسلام در مقایسه با آیین زرتشتی که به صورت آیین اشرافی درآمده بود
- دلایل نظامی: پیروزی مسلمانان زمینهساز هیمنه فرهنگی و دینی شد
- دلایل سیاسی: فروپاشی نظام ساسانی که پشتوانه آیین زرتشتی بود
- دلایل اجتماعی: استقرار اعراب در ایران و تعامل فرهنگی میان دو تمدن
نقشهای کلیدی در گسترش اسلام
- دهقانان و اشراف محلی با پذیرش اسلام امتیازات خود را حفظ کردند
- مهاجرت ایرانیان به عراق و بازگشت آنها به میهنشان
- مساجد که به جای آتشکدهها ساخته شدند
اشپولر مینویسد: “تقریبا تمام ایرانیان، بدون اعمال زور و فشار خارجی معتنابهی از طرف فاتحان، در مدت قرون اندکی به اسلام گرویدند.”
زرینکوب اشاره میکند: “بسیاری از ایرانیان، از همان آغاز کار دین مسلمانی را با شور و شوق پذیرفتند.”
این تحول بزرگ نشان میدهد که ایرانیان نه تنها اسلام را پذیرفتند، بلکه آن را با فرهنگ غنی خود آمیختند و در شکلگیری تمدن اسلامی نقشی بیبدیل ایفا کردند.
