بحران نفت، بنزین و گازوئیل در آستانه انقلاب ۱۳۵۷

بحران احتکار و قطعی سوخت در آستانه پیروزی انقلاب

در آستانه ورود امام خمینی (ره) به ایران، بحران‌های اقتصادی کشور به اوج خود رسیده بود و دولت موقت بختیار کنترل امور را از دست داده بود. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، کمبود شدید نفت، بنزین و گازوئیل بود که ناشی از اعتصابات گسترده در صنعت نفت کشور بود. این اعتصابات که از اواخر تابستان ۱۳۵۷ و پس از کشتار مردم در “جمعه سیاه” آغاز شده بود، به سرعت بخش‌های پالایشگاهی تهران، تبریز، آبادان، اصفهان، کرمانشاه و شیراز را در بر گرفت و تا اواسط دی‌ماه ۱۳۵۷، تولید و توزیع نفت را تقریباً به صفر رساند. این وضعیت، سیستم تأمین سوخت زمستانی مردم را به شدت تهدید می‌کرد. برخلاف اعتصابات پیشین که عمدتاً توسط نیروهای چپ هدایت می‌شد، این بار خط فکری پیروان امام خمینی (ره) هدایت کلی جریانات صنعت نفت را بر عهده داشتند.

به دلیل این قحطی سوخت، در هشتم دی‌ماه ۱۳۵۷، امام خمینی (ره) مهندس بازرگان را به همراه هیئتی مأمور حل مشکلات صنعت نفت کردند. ایشان سه شرط اساسی را برای بازرگان تعیین نمودند: خروج نظامیان از مراکز نفتی، تولید نفت صرفاً به اندازه مصرف داخلی، و جلوگیری از احتکار مواد نفتی توسط ارتش. این هیئت با سفر به جنوب کشور، موفق شد تولید نفت را از حالت توقف تقریباً کامل خارج کرده و به روزانه ۴۰۰ هزار بشکه برساند، در حالی که نیاز داخلی حدود ۶۰۰ هزار بشکه تخمین زده می‌شد. تمرکز اصلی بر این بود که تا پیش از ورود امام، نیاز داخلی به‌وسیله پالایشگاه‌های آبادان و تهران تأمین شود. اعتصابات صنعت نفت، کسری تولید معادل ۳۰ میلیون بشکه مواد نفتی ایجاد کرده بود.

بر اساس تأکیدات امام خمینی (ره)، ادامه کار در صنعت نفت منوط به عدم صدور نفت به خارج، خصوصاً به مقاصد «اسرائیل» و «آفریقای جنوبی» بود. هیئت اعزامی تأیید کرد که با وجود حضور نفتکش‌های عظیم، هیچ نفتی برای عرضه وجود نداشته است. همچنین، چالشی دیگر مربوط به پر شدن مخازن پالایشگاه آبادان از مازوت بود که خطر توقف تولید سوخت داخلی را در پی داشت. با نظر رهبر انقلاب، مقرر شد مازوت موجود، ابتدا به کشورهای مسلمان و سپس به سایر کشورها به‌جز دشمنان کلیدی فروخته شود.

• اعتصابات سراسری در صنعت نفت در پاییز ۱۳۵۷ اوج گرفت و تولید را به نقطه فلج کامل نزدیک کرد.
• هیئت پنج‌نفره به رهبری بازرگان مأمور حل مشکلات سوخت بر اساس سه شرط مشخص از سوی امام خمینی (ره) شد.
• تولید نفت پس از رایزنی‌های هیئت، از توقف کامل به روزانه ۴۰۰ هزار بشکه رسید که کمتر از نیاز داخلی بود.
• امام خمینی (ره) تأکید داشتند که صادرات نفت، به‌ویژه به اسرائیل و آفریقای جنوبی، باید متوقف شود.
• همزمان، اعتصاب کارکنان بانک‌ها به مدت یک هفته در اعتراض به کشتار برخی معترضان، از ۹ بهمن ۱۳۵۷ آغاز شد و به مشکلات اقتصادی دامن زد.

«اعتصابات گسترده در صنعت نفت، تامین سوخت زمستانی مردم را با چالش‌های عدیده‌ای مواجه کرده بود.»

«روزنامه اطلاعات ... از قول اعضای هیات، تاکید کرد که «صدور نفت به خارج آزاد نشده‌ است» و تنها رفع نیازهای مردم در دستورکار قرار دارد.»

در نهایت، در حالی که دولت بختیار تلاش می‌کرد فعالیت‌های کمیته‌های تنظیم اعتصابات را به نام خود ثبت کند و با محتکران گندم درگیر بود، کنترل واقعی امور اقتصادی و حیاتی کشور در اختیار رهبری انقلاب و کمیته‌های وابسته به ایشان قرار گرفته بود و این مدیریت بحران انقلابی‌ها بود که مسیر کشور را در لحظات پایانی حکومت پهلوی رقم زد.