هدایت یا گمراهی در عصر انفجار اطلاعات: درس‌هایی از سوره قصص

تحلیل مواجهه انسان با پیام حق در سوره قصص

عصر کنونی با وجود انفجار اطلاعات و دسترسی بی‌سابقه به حقیقت، همچنان شاهد سردرگمی و گمراهی انسان‌ها است. آیات ۵۱ تا ۵۹ سوره قصص، به شکلی عمیق به تحلیل این سنت تاریخی یعنی مواجهه انسان‌ها با پیام حق می‌پردازد. تمرکز اصلی این آیات بر این حقیقت است که گمراهی نه از «نشنیدن» پیام، بلکه از «نگذشتن» و نخواستن ریشه می‌گیرد. خداوند با تکرار پی‌درپی پیام‌های الهی خود در زمان‌ها و زبان‌های گوناگون، حجت را بر انسان تمام کرده است؛ این تکرار، نمودی از رحمت الهی است تا در میان هیاهوی دنیا، دل‌ها بیدار شوند.

ایمان اهل کتاب و قدرت صبر

قرآن کریم گروهی از اهل کتاب را مثال می‌زند که پیش از نزول قرآن، به دلیل شناخت نشانه‌های الهی در کتب آسمانی پیشین، به حقانیت قرآن ایمان آوردند و با افتخار اعلام کردند که به وعده حق ایمان آوردند. ویژگی برجسته این افراد، صبر در برابر تمسخر و فشارهای اجتماعی بود. پاداش آنان دوچندان است زیرا هم بر ایمان پیشین خود استوار ماندند و هم در دوره جدید حقیقت را پذیرفتند. این ایمان، ریشه در شناخت و صداقت دارد و نه تعصبات ظاهری. همچنین، این مؤمنان در هنگام مواجهه با سخنان بیهوده و آزاردهنده، به جای ورود به مجادله، کناره‌گیری محترمانه را برمی‌گزینند که نشان‌دهنده بلوغ ایمانی و انتخاب سلامت در تعاملات اجتماعی است.

محدودیت هدایت و توهم امنیت دنیوی

یکی از مهم‌ترین مفاهیم مطرح شده در این آیات، محدودیت قدرت هدایت‌گری است. خداوند به پیامبرش خاطرنشان می‌سازد که «تو هر که را دوست داری، نمی‌توانی هدایت کنی»؛ هدایت نهایی صرفاً در دست خداست و مسئولیت پیامبر تنها رساندن پیام است. این موضوع هشداری است به انسان‌ها که انتخاب حق بر عهده خودشان است. در مقابل، مخالفان پیامبر گاه به بهانه‌هایی مانند ترس از دست دادن مقام و طرد شدن از شهر متوسل می‌شوند. قرآن این ترس را نوعی توهم می‌داند و یادآوری می‌کند که امنیت و رزق از جانب پروردگار است، نه قدرت‌های مادی. سرنوشت شهرهایی که در رفاه غرق شدند اما شکر نکردند، گواهی بر این مدعاست.

• تکرار وحی: نشانه رحمت خداوند برای بیدار ساختن انسان فراموشکار است.
• ایمان مبتنی بر شناخت: مؤمنان واقعی، حق را با صداقت تشخیص می‌دهند و اهل صبر در برابر تمسخر هستند.
• بلوغ ایمانی: انتخاب سلامت و آرامش به جای ورود به نزاع‌های بیهوده اجتماعی.
• عدالت الهی: نابودی جوامع تنها پس از فرستادن پیام آگاه‌کننده و ظلم آگاهانه محقق می‌شود.

«آیه ۵۱ با تأکید آغاز می‌شود یعنی خداوند پیام خود را پی‌درپی و با بیان‌های مختلف به انسان‌ها رسانده است. این تکرار، نشانه ضعف پیام نیست، بلکه نشانه رحمت است.»

«سرنوشت شهرهایی را یادآوری می‌کند که در رفاه غرق شدند، اما شکر نکردند و نابود شدند. خانه‌هایشان باقی ماند، اما زندگی از آن‌ها رخت بربست.»

در نهایت، آیات ۵۱ تا ۵۹ سوره قصص تأکید می‌کنند که تاریخ آکنده از است و ایمان، یک است. انتخاب آگاهانه مسیر حق، عاقبت نیک را رقم می‌زند، در حالی که دلبستگی به منافع موقت دنیوی منجر به سرنوشتی عبرت‌آموز خواهد شد.