درس اخلاق | عملی که ضعیف‌ترین انسان را قوی‌ترین می‌کند

یاد خدا؛ معامله‌ای که ضعف را به قدرت مبدل می‌کند

موضوع اصلی این نوشتار بر اساس سخنان مرحوم آیت الله مشکینی، بر اهمیت یاد قلبی و توجه مداوم به خداوند تأکید دارد که در قرآن کریم، در آیه ۱۵۲ سوره بقره، به صورت یک پیمان الهی بیان شده است: «فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ؛ مرا یاد کنید تا من نیز شما را یاد کنم». این آیه نشان می‌دهد که یاد کردن خداوند توسط بنده، پاسخگوی دریافت رحمت و توجه الهی است. این رابطه متقابل، قدرتی عظیم به مؤمن می‌بخشد، تا جایی که به‌گفته روایات، می‌تواند ضعیف‌ترین انسان‌ها را به بالاترین مراتب کمال نائل گرداند. توجه قلبی به عنوان یک عامل بازدارنده از گناه عمل می‌کند و به منزله لجام و مهار برای اعضا و جوارح فرد است (المؤمن ملجم).

داستان امام سجاد (ع) در بیابان تشنه میان مکه و مدینه، تفسیری عینی بر این آیه است؛ جایی که ایشان با اتکا به همین وعده الهی، به مسافری تشنه آب گوارا می‌رساند و نشان می‌دهد که یاد خدا در سخت‌ترین شرایط، پشتیبان و مددکار انسان است.

مصادیقی از توجه الهی و یادآوری

خداوند گاهی از طریق حوادث ناگوار، سختی‌ها و حتی خواب‌ها، انسان را به یاد خود می‌اندازد. این مصائب، ماهیت ثوابی ندارند اما می‌توانند کفاره گناهان باشند و فرد را بیدار سازند. روایت‌هایی از بزرگان دینی، مانند شیخ بهایی و شهید ثانی، تلویحاً به این ارتباط الهی اشاره دارند؛ از جمله تذکرات روحی یا خواب‌های پیش‌گویانه که نشان‌دهنده آمادگی برای سفر آخرت یا موقعیت‌های مهم زندگی است.

• یاد خدا مانع اصلی انحراف و گناه در مؤمن می‌شود.
• سختی‌ها و ناراحتی‌ها فرصت‌هایی برای انسان برای بازگشت و تذکر به خداوند هستند.
• هدف اصلی از خلقت انسان، محبوب خداوند بودن و داشتن رابطه‌ای مستمر با اوست.
• داستان عبدالله مبارک و امام سجاد (ع) تبیین‌کننده حمایت خداوند در خلوت‌ها و سختی‌هاست.
• رحمت الهی از طریق پایداری بر یاد او، شامل حال افراد می‌گردد.

امام علی (ع) در نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «ناراحتی‌ها نباید موجب پریشانی شوند، بلکه باید سبب تذکر گردند.»

مرحوم آیت الله مشکینی تأکید می‌کند که نتیجه توجه به خداوند، جلب رحمت‌های الهی است و صرفاً یاد لسانی کافی نیست، بلکه باید یاد پیوسته در دل باشد.

در نهایت، تقویت رابطه معنوی با یاد دائم خالق، نه تنها موجب آرامش و حفظ انسان از خطا می‌شود، بلکه قدرتمندترین نیرویی است که می‌تواند ضعیف‌ترین بندگان را به قوی‌ترین مرتبه از کمال برساند و مورد توجه و حمایت دائم حضرت حق قرار گیرند.