بررسی «فلسفه آزادی» لارس اسونسن: از آزادی خیال تا مفاهیم بنیادین
مروری بر کتاب «فلسفه آزادی» اثر لارس اسونسن که به دنبال فهم پرسش بنیادین «آزادی چیست؟» است و دو ترجمه فارسی از آن منتشر شده است. این کتاب به سطوح مختلف آزادی میپردازد.
تلاشی برای فهم «فلسفه آزادی» اسونسن
«فلسفه آزادی» اثر لارس اسونسن، فیلسوف نروژی معاصر، تلاشی است برای پاسخگویی عمیق و چندوجهی به پرسش «آزادی چیست؟»؛ پرسشی که در عین سادگی ظاهری، یکی از پیچیدهترین و فریبندهترین واژگان در تاریخ اندیشه به شمار میرود. این کتاب که با دو ترجمه متفاوت به فارسی عرضه شده، به بررسی اهمیت آزادی در زندگی معاصر میپردازد و نشان میدهد که آزادی فراتر از صرفاً «نبود اجبار» است. اسونسن، که به خاطر رویکرد اگزیستانسیالیستی و تواناییاش در درگیر کردن فلسفه با زندگی روزمره شناخته میشود، مفاهیم بنیادین فلسفی را به درون تجربیات زیسته انسان معاصر میآورد. نویسنده معتقد است در ایران، بیش از صد سال است که آزادی بیشتر به شکل «آزادی خیال» باقی مانده و تجربهای زیسته نشده است.
اسونسن برای تحلیل مفهوم آزادی، از مباحث کلیدی متفکرانی چون آیزایا برلین الهام میگیرد و سه سطح برای آزادی قائل میشود:
- آزادی منفی: به مثابه نبود موانع که برلین نیز بر آن تأکید دارد.
- آزادی مثبت: به مثابه توانایی کنش و تحقق خویشتن.
- آزادی هستیشناختی: توانایی انتخاب معنا در جهانی که معنایی را به طور پیشفرض تحمیل نمیکند.
کتاب از سنتهای فلسفی مختلفی، از افلاطون تا سارتر و از کانت تا آرنت، بهره میبرد تا نشان دهد چطور عدم توازن میان این ساحتها میتواند آزادی را به انزوا، بیتصمیمی یا حتی خودویرانگری تبدیل کند. اسونسن تأکید میکند که آزادی تنها یک حق نیست، بلکه یک بار هستیشناختی است که نیازمند تمرین مداوم و پذیرش مسئولیت است.
«آزادی همیشه چیزی بیش از نبودِ اجبار است.»
اسونسن در ادامه مسیر فکری خود، به چالشهای درونی انسان در برابر آزادی میپردازد و میپرسد چرا انسانها اغلب از مسئولیت ناشی از آزادی فرار کرده و به انفعال یا سلطهپذیری روی میآورند؛ ریشهی این فرار ترس از مسئولیت است.
این اثر با اشاره به دغدغههای دیوید فاستر والاس و نطق معروفش «این آب است»، بر اهمیت توجه و آگاهی به واقعیتهای واضح اما نادیدهگرفتهشده تأکید میکند. والاس معتقد بود که آزادی حقیقی از رهایی از «تنظیمات پیشفرض ذهن» و انتخاب آگاهانه ناشی میشود:
«نوعِ واقعاً مهمِ آزادی مربوط است به توجه، و آگاهی، و نظم، و تلاش، و تواناییِ بهادادنِ حقیقی به دیگر افراد و فداکاری مکرر برای آنها به بیشمار شیوه کوچک و خُردِ بیهیجان، هر روز و هر روز…»
کتاب در سه بخش اصلی «وجودشناسی آزادی»، «سیاست آزادی» و «اخلاق آزادی» ساختار یافته است. این کتاب دعوتی است به بازخوانی مفهومی اساسی در دورانی که گفتمانهای مختلف سعی در تحریف یا مصادره آن دارند.
- کتاب اسونسن در ادامه رویکرد آثاری است که در ایران با اقبال روبرو شدهاند و ترجمه متون مرتبط با کرامت انسانی را رونق دادهاند.
- اسونسن نشان میدهد که آزادی یک وضعیت ایستا نیست، بلکه یک کنش مداومِ انتخاب و شدن است.
- برای درک وسیعتر، مطالعه کتاب «آزادی و خیانت به آزادی» از آیزایا برلین توصیه میشود.
- تحلیلهای اسونسن با زبانی فلسفی اما قابل فهم، بدون ادعای نهایی ارائه شده است.
- مفهوم آزادی در گفتار سیاسی، هنر و اخلاق کلیدی است، اما تعریف دقیق آن اغلب دشوار است.
در نهایت، «فلسفه آزادی» اسونسن، مروری بر مفاهیم کلاسیک و چالشهای مدرن آزادی است که خواننده را وادار میکند تا مسئولیت خویش در کسب و حفظ آزادی واقعی را جدی بگیرد، آزادیای که نیازمند آگاهی فعال از جهان پیرامون خود است.
