کتیبه بیستون فرمان داریوش، مهمترین کتیبه فارسی باستان و چاپ بیست و نهم کتاب «تاریخ زبان فارسی»
انتشار چاپ بیست و نهم کتاب «تاریخ زبان فارسی» اثر مهری باقری؛ مروری بر اهمیت کتیبه بیستون به فرمان داریوش و جایگاه زبان فارسی باستان در تاریخ زبانهای ایرانی.
کتیبه بیستون و اهمیت تاریخ زبان فارسی
کتاب «تاریخ زبان فارسی» تألیف استاد مهری باقری، که مقدمه آن توسط استاد حسن انوری نگاشته شده، به چاپ بیست و نهم رسید و بار دیگر بر اهمیت مطالعه تاریخی زبانها تأکید میکند. نویسنده در ابتدای کتاب یادآور میشود که زبانشناسی تاریخی در علوم انسانی از جایگاه ویژهای برخوردار است؛ زیرا زبان، به عنوان مهمترین ابزار ارتباطی، آینهای از ساختار و زیربنای جامعه زبانی خود در هر دوره است. جوامع بشری همواره در حال تحول هستند و زبان نیز به عنوان یک «امری اجتماعی» همگام با این تحولات دگرگون میشود. بررسی تحولات زبانی میتواند بسیاری از مبهمات مربوط به تاریخ، جامعهشناسی و فرهنگ ادوار گذشته را روشن سازد.
مباحث این کتاب، تکوین علم زبانشناسی نوین را در نظر میگیرد، اما به توجهات پیشین در اعصار گذشته نیز اشاره دارد. در اروپا، از قرن هجدهم میلادی و با رواج فقهاللغه، توجه به تتبعات تاریخی زبانها بهویژه زبانهای خاموش مانند لاتین، سانسکریت و فارسی باستان رونق یافت. این مقایسهها منجر به شناسایی خانواده زبانی بزرگ «هند و اروپایی» شد که زبانهای ایرانی نیز از اعضای آن هستند.
ساختار و دورههای تحول زبان فارسی
کتاب «تاریخ زبان فارسی» در دو بخش اصلی تنظیم شده است. بخش اول به مشخص کردن مقاطع تحولی زبان فارسی از قدیمیترین متون موجود تا دوران معاصر میپردازد و منابع مورد استفاده برای بررسی هر دوره را دستهبندی و معرفی میکند. بخش دوم به بررسی اجمالی تحولات دستگاه صوتی و ساختمان دستوری زبان فارسی در دورههای تاریخی اختصاص دارد. بر اساس این کتاب، تحولات زبانهای ایرانی به سه دوره اصلی باستان، میانه و جدید تقسیم میشود که هر دوره شاخهای از دوره پیشین است.
در دوره باستان، علاوه بر زبانهایی که صرفاً لغات معدودی از آنها باقی مانده (مانند مادی و سکایی)، آثاری از اوستایی و فارسی باستان موجود است. فارسی باستان که در ایالت پارس رواج داشته، تنها با کتیبهها و نوشتههای شاهان هخامنشی شناخته میشود و آثار آن عمدتاً بین سالهای ۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد حکاکی شدهاند.
- اهمیت کتیبه بیستون: مهمترین اثر بازمانده از فارسی باستان، کتیبه بیستون است که بنا به فرمان داریوش در دل کوه حک شده است. این کتیبه به تنهایی شامل لغات و مواد زبانی به مراتب بیشتری نسبت به سایر نوشتههای فارسی باستان است و علاوه بر ارزش زبانی، حقایق تاریخی مهمی را نیز در بر دارد.
- خط میخی: خط مورد استفاده برای نگارش فارسی باستان، خط میخی (Cuneiform) است که از علائم میخمانند تشکیل شده و از چپ به راست نوشته میشود.
- زبان اوستایی: این زبان مربوط به یکی از نواحی شرقی فلات ایران است و شهرتش مدیون نگارش کتاب دینی ایرانیان قدیم، یعنی «اوستا»، به این خط و زبان است.
- تحولات زبانی: کتاب بهطور مفصل زبانهای ایرانی میانه (مانند سغدی میانه و بلخی) و زبانهای ایرانی جدید (مانند پشتو و کردی) را نیز مورد بررسی قرار میدهد.
- اطلاعات نشر: چاپ بیست و نهم کتاب «تاریخ زبان فارسی» دارای ۲۱۶ صفحه، با شمارگان هزار نسخه و بهای ۲۱۰ هزار تومان عرضه شده است.
«ساختار هر زبان وابستگی و ارتباط نزدیکی با ساخت و زیربنای جامعه زبانی خاص خود دارد. چون جوامع انسانی هیچگاه ثابت و یکسان نمیمانند و همواره در حال تغییر و دگرگونی هستند، زبان نیز به عنوان «امری اجتماعی» پیوسته... متحول و دگرگون میشود.»
کتیبه بیستون نمونهای برجسته از میراث مکتوب دوره هخامنشی و منبعی حیاتی برای فهم سیر تحول یکی از کهنترین زبانهای منطقه است. این اثر نشان میدهد که چگونه زبان، پیوندی ناگسستنی با قدرت سیاسی و بستر فرهنگی دوران خود برقرار میکند.
