نگاه خداوند به بندگان چگونه است از دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی؟

تبیین نگاه خداوند به بندگان در مناجات شعبانیه

آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی در تبیین فرازی از مناجات شعبانیه با عنوان «اِلهی انْظُرْ اِلَیَّ نَظَرَ مَنْ نادَیْتَهُ فَاَجابَکَ وَاسْتَعْمَلْتَهُ بِمَعُونَتِکَ فَاَطاعَک» به تحلیل رابطه میان بنده و خداوند و انواع نگرش الهی می‌پردازد. ادبیات تضرع در این مناجات نشان می‌دهد که انسان باید لحن خاصی را در پیش گیرد تا آمرزش و رحمت الهی را طلب کند. درک این رابطه نیازمند توجه به دو دسته از نسبت‌ها میان خالق و مخلوق است: نسبت‌های تکوینی و غیرقابل تغییر (مانند خالق و مخلوق بودن) و نسبت‌هایی که با اختیار بنده تغییر می‌کنند (مانند شمول رحمت الهی). رابطه تکوینی ما با خداوند تابع قرارداد نیست و تغییر آن غیرممکن است، زیرا خداوند تکویناً پروردگار و رازق ماست.

تغییر نسبت‌ها بر اساس اعمال بنده

ماهیت رابطه ما با خداوند، بر اساس اعمال ما، می‌تواند متغیر باشد. در حالی که صفاتی مانند علیم بودن خداوند همواره ثابت است، مفاهیم اضافی در اسامی حسنی نشان‌دهنده رابطه‌ای است که می‌تواند به واسطه اعمال ما دگرگون شود. هنگام اطاعت، نسبت ما نسبت پذیرش و اطاعت است و خداوند «مطاع» است، اما در هنگام سرکشی، این نسبت تغییر می‌کند. این تفاوت‌ها ناشی از حالات مختلف ماست؛ خداوند بر اساس این حالات، نسبت‌های متفاوتی با ما برقرار می‌کند.

آنچه در این مناجات خواسته شده، درخواست این است که خداوند با نگاهی مبتنی بر اطاعت و فرمان‌پذیری به بنده بنگرد، نه صرفاً با نگاهی که بر اساس گناهان اوست. مؤمن هم گناهکار است و هم ایمان دارد؛ از این رو می‌خواهد که خداوند بر ایمان و اطاعت نظر کند و نه بر عصیان. این درخواست معادل «اُنْظُرْ اِلَیْنا نَظْرَةً رَحیمَة» در دعای ندبه است؛ یعنی خداوند شرایطی را فراهم کند تا بنده شایستگی دریافت «نظر مهر» را یابد و نه «نظر قهر».

• مناجات شعبانیه لحنی مبتنی بر تضرع و طلب آمرزش دارد.
• نسبت خالق و مخلوق رابطه تکوینی و تغییرناپذیر است.
• رحمت الهی همواره ریزش دارد، اما مشمول شدن ما با تغییر حال ما ممکن می‌شود.
• درخواست اصلی این است که خداوند به واسطه اعمال نیک ما با ما رفتار کند.
• گفت‌وگو و مناجات خود نشانه‌ای از تغییر حال از غفلت به توجه است.

«خداوندا! می‌توانی در مقام یک عزیز، مقتدر، جبار و قهار به یک عبد ذلیل و عاصی نگاه کنی و می‌توانی در مقام یک مولای مهربان و رحمن و رحیم به یک بنده عذرخواه و فروتن… نگاه کنی.»

عظمت جود و قرب الهی

در بخش دیگری از مناجات، به صفات قریب (نزدیک) و جواد (بخشنده) خداوند اشاره می‌شود. انسان باید نزد خداوند با اعتراف به کوتاهی‌ها و گستاخی‌های خود (اغترّ به) تقاضای نزدیکی کند. صفت جواد بودن خداوند اقتضا می‌کند که او هیچ‌کس را محروم نگرداند، چه شایسته باشد و چه نالایق، زیرا او کسی نیست که تنها به لایق‌ها عطا کند. حتی کسی که امید به پاداش ندارد، از جود او بی‌بهره نمی‌ماند؛ بدین ترتیب، نزدیکی و بخشش الهی فارغ از استحقاق صرف است، بلکه ناشی از عظمت صفات ذات اقدس اوست.