کلام امیرالمومنین علی (ع) در مورد بی‌اعتمادی به پیمان‌شکنان بی‌دین

تحلیل کلام امیرالمومنین علی (ع) درباره اعتماد به پیمان‌شکنان

اعتماد سنگ بنای تعاملات انسانی و پایداری جوامع است. این مقاله بر اهمیت پشتوانه اخلاقی و معنوی در پایبندی به عهد و پیمان تمرکز دارد، که در تعالیم دینی تجلی یافته است. امیرالمومنین علی (ع) در حدیثی شریف می‌فرمایند: «لا تَثِقَنَّ بِعَهدِ مَن لا دِینَ لَهُ» (به عهد و پیمان کسی که دین ندارد اعتماد مکن). این کلام، یک اصل راهبردی حیاتی در مدیریت روابط فردی و اجتماعی محسوب می‌شود. دین با ایجاد مسئولیت‌پذیری درونی، افراد را به صداقت و وفای به عهد ملزم می‌سازد؛ در مقابل، فقدان باورهای دینی می‌تواند منجر به عمل صرفاً بر اساس منافع و پیمان‌شکنی شود.

قرآن کریم نیز بر اهمیت وفای به عهد تأکید فراوان دارد و آن را از صفات برجسته مؤمنان می‌داند. آیاتی مانند «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» و «وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کَانَ مَسْئُولًا» نشان می‌دهنده قداست پیمان‌ها نزد خداوند است. قرآن در جایی دیگر تحلیل می‌کند که چگونه می‌توان به عهد کسانی اعتماد کرد که در صورت قدرت یافتن، «نه خویشاوندی را رعایت می‌کنند و نه پیمانی را» (لا یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً)، که نشان‌دهنده ریشه‌یابی پیمان‌شکنی در فقدان مبانی اخلاقی و دینی است.

دین، تضمین‌کننده اخلاق درونی

دین‌داری، به دلیل باور به نظارت برتر و معاد، یک مکانیسم کنترل درونی قوی ایجاد می‌کند که فرد را حتی در خلوت ملزم به رعایت اصول اخلاقی می‌سازد. در غیاب این باور، تنها انگیزه‌های بیرونی (مانند ترس از قانون یا منافع مادی) فرد را وادار به رعایت عهد می‌کند و با زایل شدن آن‌ها، دلیلی برای وفاداری باقی نمی‌ماند. عبارت «لا دین له» فراتر از نداشتن اعتقاد به ماوراءالطبیعه، به فقدان تقوا و التزام عملی به ارزش‌های اخلاقی اشاره دارد.

• دین قوی‌ترین ضمانت‌کننده برای پایبندی به اصول اخلاقی در روابط است.
• قرآن کریم پیمان‌شکنی را به شدت مذمت کرده و آن را نشانه فسق می‌داند.
• حدیث امام علی (ع) راهنمایی هوشمندانه برای محافظت از خود در برابر آسیب‌های ناشی از اعتماد بی‌جا است.
• اخلاق فرد بدون دین معمولاً ابزاری برای رسیدن به منافع کوتاه‌مدت است.
• این توصیه شامل روابط فردی، تجاری و حتی تعاملات بین‌المللی نیز می‌شود.

تحلیل روانشناختی کلام امام (ع) نشان می‌دهد که فردی که فاقد پشتوانه معنوی است، در صورت قدرت یافتن، تمایل بیشتری به زیر پا گذاشتن تعهدات دارد.

«این کلام [امام علی (ع)]، با ژرف‌بینی خاص خود، ریشه وفای به عهد را در تقوا و پایبندی عملی به آموزه‌های دینی می‌داند.»

این حدیث شریف به معنای عدم تعامل با هر فرد غیردین‌دار نیست، بلکه بر اهمیت درایت و انتخاب آگاهانه در مواردی که اعتماد حیاتی است، تأکید دارد. پایبندی به این توصیه حکیمانه، به ساخت جامعه‌ای مبتنی بر صداقت و اطمینان کمک می‌کند، جایی که هر عهد و پیمانی دارای پشتوانه‌ای از اخلاق و ایمان باشد.