تعدد شرکتهای هواپیمایی در ایران: ضرورتی منطقی یا معضل ساختاری؟
بررسی وجود ۲۷ شرکت هواپیمایی فعال در ایران که تعداد آن از برخی کشورهای بزرگ مانند آمریکا بیشتر بوده و چالشهای این تعدد با وجود ناوگان فرسوده و تحریمها.
بررسی صنعت هوایی ایران و تعدد ایرلاینها
صنعت هوانوردی ایران با یک چالش ساختاری عمده روبرو است: تعداد بسیار زیاد شرکتهای هواپیمایی در مقایسه با حجم عملیات و ناوگان موجود. بر اساس بررسیها، تا سال ۲۰۲۵ حدود ۲۷ شرکت هواپیمایی در ایران فعال هستند که مجموعاً نزدیک به ۱۵۶ فروند هواپیما (شامل مالکیت و اجاره) در اختیار دارند. این رقم در حالی است که بخش قابلتوجهی از این ناوگان به دلیل کمبود قطعات غیرفعال باقی مانده است. نکته قابل تأمل این است که این تعداد شرکت از شمار ایرلاینهای فعال در کشورهایی مانند آمریکا (که حدود ۲۶ ایرلاین دارد) نیز بیشتر است و حتی از تعداد ایرلاینهای چین فراتر رفته، در حالی که مقیاس بازار هوایی ایران بسیار کوچکتر است. این وضعیت باعث شده است که بهرهوری کلی صنعت کاهش یابد.
ریشههای شکلگیری ایرلاینهای متعدد
معاون هوانوردی سازمان هواپیمایی کشوری، این پدیده را ناشی از محدودیتهای سرمایهگذاری و ریسکپذیری در اقتصاد ایران میداند. به دلیل محدودیتهای ناشی از تحریمها، سرمایهگذاران بزرگ ترجیح میدهند به جای سرمایهگذاری در شرکتهای بزرگ که ریسک بالاتری دارند، به سمت تاسیس شرکتهای کوچکتر با سرمایه محدود حرکت کنند. همچنین، به گفته کارشناسان، سهلگیرانه بودن استانداردهای صدور مجوز در مقاطعی باعث شده است که متقاضیان با تعداد اندک هواپیما یا حتی هواپیماهای اجارهای بتوانند گواهی بهرهبردار هواپیمایی (AOC) دریافت کنند که این امر رشد قارچگونه ایرلاینهای کوچک و با بهرهوری پایین را به دنبال داشته است.
مقایسه با استانداردهای بینالمللی و چالشهای تأمین مالی
در سطح جهانی، کشورهای پیشرو منطقه مانند قطر، امارات و ترکیه با وجود حجم بسیار بالای پرواز، تنها ۴ تا ۵ ایرلاین فعال دارند. تفاوت اصلی در ساختار تأمین مالی است. در بسیاری از کشورها، فاینانسورها و لیزورها نقش محوری دارند؛ آنها با ارائه تسهیلات کمبهره (مثلاً تأمین مالی ۹۰٪ هزینه خرید هواپیما) ناوگان را در اختیار ایرلاینها قرار میدهند (لیز خشک یا تر). در ایران، به دلیل محدودیتهای داخلی، این سازوکار تقریباً غیرممکن است و سرمایهگذاران مجبورند خریدها را با سختی و عمدتاً به صورت نقدی انجام دهند، حتی برای هواپیماهای ارزانتر.
به گفته رئیس کمیسیون عمران مجلس، «تعدد ایرلاینهای کوچک و با بهرهوری پایین در ایران به این دلیل است که استانداردهای صدور مجوز در ایران نسبت به بسیاری از کشورها سهلگیرانه و پیش پا افتادهتر است.»
پیامدها و چشمانداز آینده
تعدد شرکتهای کوچک با ناوگان ناکارآمد، منجر به عدم رقابت سالم اقتصادی و کاهش کیفیت خدمات میشود. حجم بالای شرکتها با تعداد کم پرواز (برخی روزانه تنها ۴ پرواز) نشاندهنده بهرهوری پایین است و این وضعیت تأثیر منفی بر ایمنی و کیفیت خدمات میگذارد. با این حال، پیشبینی میشود که در سالهای آتی، با توجه به چالشهای عملیاتی و ضعف خدمات، روند ادغام ایرلاینهای کوچک و خروج برخی از آنها از بازار آغاز شود. درآمدهای صنعت هوایی کشور حدود یک میلیارد دلار برآورد شده است، اما تأخیرهای مکرر و ضعف خدمات همچنان از چالشهای اصلی باقی است.
