دو رویکرد فکری در مورد تشکیل حکومت در عصر غیبت

تبیین دو رویکرد اصلی در عصر غیبت

موضوع غیبت امام زمان حضرت مهدی (عج) همواره یکی از ژرف‌ترین تأملات کلامی و اعتقادی در سنت شیعه بوده است. در این راستا، دو رویکرد متمایز نسبت به نقش مؤمنان و کیفیت ارتباط با امامت در دوران غیبت شکل گرفته است که محور اصلی آن بحث تشکیل حکومت پیش از ظهور است. درک معنای «قائم» فراتر از یک حرکت صرفاً فیزیکی در آینده است؛ این مفهوم به رسالت بنیادین و وظیفه دائم الهی امام پیوند می‌خورد که همواره «قائم به امر خداوند» هستند، چه در حالت غیبت و چه در زمان ظهور. غیبت به معنای تعطیلی مأموریت الهی نیست، بلکه پوشیدگی ظهور بیرونی است، در حالی که قیام به امر الهی در ساحت هدایت و تدبیر نامحسوس ادامه دارد. انتظار حقیقی نیز باید حالتی منفعلانه نباشد، بلکه موضعی آگاهانه، مسئولانه و قیام‌محور باشد.

رویکرد اول: توقف تحقق ظهور بر امام معصوم

رویکرد نخست تأکید دارد که تحقق حکومت الله منوط به تشریف‌فرمایی حضرت بقیة الله الأعظم است. طرفداران این دیدگاه، صبر، انتظار و تقیه را سه عنصر غیرقابل تفکیک می‌دانند که باید بدون تأویل به معنای ظاهری حمل شوند. از این منظر، هرگونه اقدام سیاسی و اجتماعی فعال، به‌ویژه تشکیل حکومت در عصر غیبت، ممنوع است و باید در موضع انتظار محض باقی ماند تا امام ظهور کرده و حکومت الهی را مستقر سازند. این دیدگاه اغلب به روایاتی استناد می‌کند که حکومت را خاص پیامبر یا وصی پیامبر می‌داند، مانند حدیثی از امام صادق (ع) که «اتَّقُوا الْحُکُومَةَ» (از حکومت بپرهیزید) را بر لزوم توقف کامل در زمینه حاکمیت تأکید دارد.

رویکرد دوم: تشکیل حکومت پیش از قیام قائم

رویکرد دوم بر این اصل استوار است که بر اساس وسع و اختیار بشر، حکومت الله باید بنیان نهاده شود تا امام زمان (عج) برای تکمیل و تتمیم آن تشریف بیاورند. در این نگرش، انتظار به معنای تعلیق مسئولیت انسان نیست، بلکه پذیرش تکلیف الهی در عرصه‌های حاکمیت و عدالت است. این دیدگاه، رویکرد اول را «خواب تاریخی» می‌داند که امام خمینی (ره) با انقلاب اسلامی ایران و تأسیس حکومت دینی، امت اسلامی را از آن بیدار کرد. انقلاب اسلامی، بازتعریفی از انتظار به مثابه حرکتی آگاهانه و فعال در مسیر تحقق حاکمیت الهی است.

• وظیفه منتظران: انتظار فعال به معنای مشارکت در اصلاح جامعه، گسترش عدالت و معنویت و پرهیز از انفعال است.
• متقابل با سکون: قیام در عصر غیبت جهت مقابله با نظام‌های طاغوتی و نشان دادن برتری حکومت الهی ضروری است.
• انقلاب اسلامی به مثابه زمینه سازی: نظام مبتنی بر ولایت فقیه، تلاشی صادقانه برای ساختاردهی دولت الهی در دوران غیبت بوده است.

«دیدگاه نخست، همان 'خواب تاریخی' بود که حضرت امام خمینی رضوان‌الله‌علیه با انقلاب اسلامی و تأسیس حکومت دینی، امت اسلامی را از آن بیدار کرد.»

«تنها کسی را می‌توان منتظر واقعی آن حضرت دانست که نه‌تنها در عصر ظهور، بلکه در دوران غیبت نیز پذیرای قیام امام باشد و خود نیز اهل قیام، مجاهدت و مقابله با نظام‌های طاغوتی گردد.»

در نهایت، انقلاب اسلامی ایران الگویی ملموس از رویکرد دوم ارائه داد؛ حرکتی که انتظار شیعی را از عزلت و تعلیق خارج کرده و آن را به عرصه‌ای برای تجلی‌بخشی عملی به وظایف منتظران در قبال جامعه و جهان تبدیل کرد تا شرایط ظهور کامل عدالت الهی فراهم شود.