اهمیت جامعه روستایی در تداوم اقتصاد دوره قاجار؛ پژوهشی در کتاب جدید محمد بختیاری

ستون فقرات اقتصاد قاجار: کاوشی در جامعه روستایی ایران

کتاب «جامعه روستایی ایران در دوره قاجار» تألیف محمد بختیاری، پژوهشی بنیادین درباره ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی حاکم بر روستاهای ایران در سده‌های دوازدهم تا سیزدهم هجری شمسی است. این اثر اهمیت حیاتی جامعه روستایی را به‌عنوان ستون فقرات حیات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور در دوره قاجار برجسته می‌کند، امری که اغلب در مطالعات متمرکز بر دولت و نخبگان نادیده گرفته شده است. پژوهش حاضر با اتکا به منابع دست اول نظیر وقفنامه‌ها، گزارش‌های دولتی و سفرنامه‌ها، تلاشی است برای بازشناسی روستا به مثابه یک واحد اجتماعی فعال و نه صرفاً عنصری منفعل در حاشیه تاریخ شهرنشینی. روستاییان در آن دوره، بیشترین سهم تولید، نیروی کار و پایداری اجتماعی را بر دوش داشتند، و بدون شناخت ساختارهای آن‌ها، فهم تاریخ اجتماعی ایران در سده‌های اخیر ناقص باقی می‌ماند.

ساختار فضایی و معیشت روستایی

ریخت‌شناسی (ساختار فضایی) روستاها در دوره قاجار بازتاب مستقیم شرایط اقلیمی، اقتصادی و امنیتی بود. روستاها به دلیل محدودیت منابع و ضرورت‌های دفاعی در برابر راهزنی‌ها و درگیری‌های ایلی، بافتی فشرده، خانه‌هایی از خشت و گل و کوچه‌های باریک داشتند. این نظم فضایی تابعی از تجربه تاریخی و سازگاری با محیط بود، نه برنامه‌ریزی متمرکز. در حوزه اقتصادی، کشاورزی و دامداری شالوده اصلی را تشکیل می‌دادند، اما صنایع دستی نظیر قالی‌بافی، سفالگری و آهنگری نیز نقش مهمی در تکمیل معیشت ایفا کرده و روستا را به بازارهای شهری متصل می‌ساختند.

• پراکندگی جمعیت تابع عواملی چون دسترسی به آب، زمین حاصلخیز و امنیت بود و تمرکز در نواحی پرآب و زراعی بیشتر دیده می‌شد.
• روابط درونی جامعه بر پایه خویشاوندی و تعاون استوار بود، اما روابط قدرت میان مالکان، کدخدایان و رعایا نابرابری‌های عمیقی ایجاد می‌کرد.
• آداب و رسوم مبتنی بر کار سخت، قناعت و پایبندی به سنت‌ها، اخلاق ویژه‌ای را شکل داده بود که هم عامل پایداری و هم محافظه‌کار اجتماعی بود.
• بخش اعظم تولیدات کشاورزی و مالیات‌ها، مازاد اقتصادی روستا را به نفع دولت و مالکان بزرگ خارج می‌ساخت، که این نابرابری یکی از ویژگی‌های ساختاری آن دوران بود.
• کتاب با استفاده از اسناد آرشیوی و منابع تاریخی، نظامی چندبعدی از زندگی روستاییان را ترسیم می‌کند که در آن نقش دولت و نهادهای محلی مانند روحانیت نیز بررسی شده است.

«جامعه روستایی در دوره قاجار ستون فقرات حیات اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی ایران بود، اما در پژوهش‌های تاریخی کمتر به صورت مستقل و نظام‌مند بررسی شده است.»

«بخش بزرگی از مازاد اقتصادی از طریق مالیات، بهره مالکانه و واسطه‌ها از روستا خارج می‌شد. این نابرابری، یکی از ویژگی‌های ساختاری اقتصاد و جامعه ایران در دوره قاجار به شمار می‌آید.»

در نهایت، این اثر با تمرکز بر تاریخ اجتماعی و سطح فرودستان، ضرورت بازسازی تاریخ ایران از پایین را مورد تأکید قرار می‌دهد. انتخاب این کتاب به عنوان اثر شایسته تقدیر در جایزه کتاب سال، نشانگر توجه فزاینده جامعه علمی به مطالعات روستایی و درک ریشه‌های تاریخی ساختارهای معاصر ایران است.