گزارش فوق سری دیدار کارتر با دبیرکل حزب جمهوری: اسناد بهشتی و سالیوان چرا منتشر نمیشود؟
تحلیل دیدار محرمانه مشاور امنیت ملی کارتر با دکتر بهشتی و ابهام در مورد انتشار اسناد مذاکرات وی با مقامات آمریکایی پس از انقلاب و تاسیس حزب جمهوری اسلامی.
اسناد محرمانه و ارتباطات اولیه انقلاب ایران و آمریکا
این گزارش به بررسی نقش محوری دکتر سید محمد بهشتی، دبیرکل حزب جمهوری اسلامی و یکی از اعضای کلیدی شورای انقلاب، در واپسین روزهای منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی و پس از آن میپردازد. تأسیس حزب جمهوری اسلامی در ۲۹ بهمن ۱۳۵۷ توسط پنج چهره برجسته روحانی (آیتالله خامنهای، آیتالله بهشتی، هاشمی رفسنجانی، باهنر و موسوی اردبیلی) یکی از مهمترین تحولات سیاسی دهه اول پس از انقلاب بود که تأثیر چشمگیری بر صحنه سیاسی ایران گذاشت. استقبال گسترده اولیه از حزب نشاندهنده جایگاه آن در میان اقشار مختلف جامعه بود، اگرچه این امر با مخالفتهایی از سوی گروههایی چون دولت موقت به رهبری مهدی بازرگان و سیدابوالحسن بنیصدر نیز همراه بود، که اختلافات ایدئولوژیک میان لیبرالیسم و رویکرد جمهوری اسلامی را آشکار میساخت.
موضعگیری بهشتی در قبال آمریکا پس از تسخیر سفارت
دکتر بهشتی بلافاصله پس از ماجرای تسخیر سفارت آمریکا در ۱۳ آبان ۱۳۵۸، موضعی قاطع اتخاذ کرد. او در تشریح وضعیت به مقامات آمریکایی اعلام داشت: “توجه کنید اینجا انقلاب شده زبان آن صریح است. به زبان دیپلماسی صحبت نمیکنیم.” این موضعگیری نشاندهنده جدیت رهبران انقلاب در تعیین چارچوبهای نوین روابط خارجی بود؛ چارچوبهایی که بر پایه استقلال کامل شکل میگرفت.
تلاش آمریکا برای برقراری ارتباط با بهشتی
بر اساس یک گزارش فوق سری وزارت خارجه آمریکا که در سال ۲۰۱۴ از طبقهبندی خارج شد، در دی ۱۳۵۸ (ژانویه ۱۹۸۰)، «زبیگنیو برژینسکی»، مشاور امنیت ملی جیمی کارتر، از دولت الجزایر خواست تا به عنوان رابطی برای تماس با آیتالله بهشتی به واشنگتن یاری رساند. این امر نشان میدهد که مقامات آمریکایی، بهشتی را فردی پرنفوذ در ساختار سیاسی جدید ایران میدانستند. همچنین اسناد نشان میدهند که در زمستان ۱۳۵۸، مقامات سفارت آمریکا با بهشتی دیدار کرده و درباره روابط آتی ایران و آمریکا بحث کردهاند.
«دکتر ابراهیم یزدی... میگوید: به نظر من مهمترین سد و حلقه مفقوده در ارتباط با آمریکا مذاکراتی است که مرحوم دکتر بهشتی مستقیماً با سولیوان در تهران داشته است.»
مناقشات پیرامون اسناد مذاکرات
نکته حائز اهمیت در این میان، اشاره به کانالهای متعدد ارتباطی ایران با آمریکا در ماههای اولیه انقلاب است. اگرچه مدارکی از کانالهای ارتباطی در فرانسه و شورای انقلاب منتشر شده است (شامل بازرگان، سحابی و موسوی اردبیلی با سولیوان)، اما به مذاکرات مستقیم دکتر بهشتی با سولیوان اشاره شده که جزو اسناد منتشر شده در مجموعه اسناد لانه جاسوسی (منتشر شده در ۱۳۸۷) نیست و ابهاماتی را درباره محتوای این گفتوگوهای سرنوشتساز برانگیخته است.
- بنیانگذاران حزب جمهوری اسلامی متعهد به حفظ اصول انقلاب اسلامی بودند.
- حزب در مبارزات رفراندوم تعیین نظام آینده ایران، نقش کلیدی در آگاهیبخشی عمومی ایفا کرد.
- بهشتی تأکید داشت که مردم باید نظامی را انتخاب کنند که بر پایه تحمیل و زور نباشد.
- اختلاف نظرهای داخلی در شورای انقلاب بر سر مرام و سیاستهای حزب جمهوری اسلامی وجود داشت.
«دکتر بهشتی... اظهار داشته است: به کسانی رای بدهید که از نظر اعتقاد و مبنا و ایدئولوژی، اصل جمهوری اسلامی را بر مبنای بینش انقلابی را پذیرفته و به آن معتقد باشند.»
در مجموع، اسناد منتشر شده نشاندهنده تلاشهای پیچیده دیپلماتیک و تلاش ایالات متحده برای درک و نفوذ در بدنه مدیریتی جدید ایران بود که در آن شهید بهشتی به عنوان یک شخصیت کانونی و تصمیمگیرنده اصلی در نظر گرفته میشد؛ مسائلی که انتشار کامل اسناد آن میتواند زوایای تازهای از مناسبات ابتدای انقلاب را روشن سازد.
