نماد شیر و خورشید در تاریخ ایران: از جیرفت تا پرچم‌ها

خاستگاه باستانی نماد شیر و خورشید در ایران

نماد شیر و خورشید یکی از کهن‌ترین نمادهای شناخته‌شده در تاریخ بشر است که قدمت آن به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. با وجود اینکه این نماد پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران به شدت بار سیاسی یافته است، ریشه‌های آن کاملاً تاریخی و پیشااسلامی هستند. کهن‌ترین سندی که تاکنون از این نماد کشف شده، یک مُهر تقریباً پنج هزار ساله متعلق به تمدن جیرفت در جنوب شرق ایران است. هرچند معنای دقیق آن برای مردم جیرفت مشخص نیست، اما شواهد زیست‌شناسی نشان می‌دهد که شیر وحشی از حیوانات بومی ایران (به‌ویژه جنوب کرمان) در دوران باستان بوده است. علاوه بر جیرفت، این نشان در یکی از مُهرهای مهم هخامنشی نیز مشاهده شده است که نشان‌دهنده اهمیت مذهبی و تاریخی آن برای ایرانیان باستان بود؛ این مُهر هخامنشی احتمالاً تصویر شاهنشاه اردشیر دوم و ایزدبانو آناهیتا را در کنار خورشید پشت سر ایزدبانو تداعی می‌کند.

بنیان نجومی و اساطیری نماد

ریشه‌های نماد شیر و خورشید اغلب در اخترشناسی و اساطیر میان‌رودان باستان جستجو می‌شود. ستاره‌شناسان باستان، به‌ویژه در بابل، برج شیر یا اسد را «خانه خورشید» می‌دانستند. خدای خورشید بابلی، شَمَش، اغلب به شکل شیر ظاهر می‌شد. این ارتباط در متون و اشعار ایرانی و اسلامی نیز دیده می‌شود. با توجه به ارتباطات فرهنگی میان جیرفت و تمدن‌های میان‌رودان مانند بابل و سومر، این احتمال وجود دارد که مبدع قرار گرفتن خورشید در برج شیر، مردم جیرفت باستان بوده باشند. با فتح ایران توسط اسکندر و دوران پس از آن، دانش ستاره‌شناسی ایرانیان، از جمله در مورد این نماد، متحول شد.

«قدیمی‌ترین اشاره به مفهوم ستاره‌شناسی شیر و خورشید مربوط به کتاب موالید الرجال والنساء اثر ابومعشر بلخی، بیش از ۱۲۰۰ سال پیش می‌شود.»

جایگاه شیر و خورشید پس از اسلام و روی پرچم‌ها

مفهوم نجوم‌شناسانه شیر و خورشید پس از اسلام نیز ادامه یافت. نخستین استفاده این نماد بر روی سکه‌های سلطان کیخسرو دوم سلجوقی روم در قرن سیزدهم میلادی مشاهده شد، که نشان‌دهنده آشنایی خاندان‌های ترک با این نماد بود. این استفاده تا دوره تیموریان و گورکانیان هند نیز ادامه یافت. با این حال، نکته حائز اهمیت این است که این نماد هرگز در ایران باستان بر روی پرچم‌ها جایگاهی نداشت و ورود آن به پرچم ایران به دوران پس از اسلام، به‌ویژه زمان حاکمیت ترک‌ها و مغول‌ها، بازمی‌گردد.

• این نماد از زمان صفویان به عنوان نماد اصلی پرچم ایران تا انقلاب اسلامی کاربرد داشت و حدود ۷۰۰ سال مورد استفاده قرار گرفت.
• ادعاهای پان‌ترکیستی مبنی بر جعل این نماد برای قوم ترک مردود است، زیرا کهن‌ترین نشان آن از فلات ایران به دست آمده و خاستگاه تاریخی اقوام ترک فاقد شیر بوده است.
• رواج گسترده آن بر اساس باور شدید ترک‌ها و مغولان به طالع‌بینی ستاره‌شناسی عنوان شده است.

رد فرضیه ارتباط با امام علی (ع)

با توجه به شیعه بودن صفویان، این فرضیه مطرح شد که شیر نماد امیرالمؤمنین علی (ع) با لقب «اسدالله» بوده است. اما شواهد متعددی این دیدگاه را رد می‌کند:

• این نماد در زمان حکومت دولت‌های اهل سنت مانند سلجوقیان روم و تیموریان نیز مورد استفاده قرار گرفته است.
• اگر نماد صرفاً به دلیل نسبت دادن به امام علی (ع) بود، صفویان باید تنها از «شیر» خالی استفاده می‌کردند؛ چرا که هیچ‌گاه خورشید در این نسبت اسطوره‌ای دخیل نبوده است.
• شاه تهماسب اول صفوی به دلیل تولد در برج حمل (گوسفند)، دستور داد نماد «گوسفند و خورشید» جایگزین شیر و خورشید شود، که نشان می‌دهد صفویان آن را یک نماد اختربینی می‌دانستند و نه مذهبی.
• مهم‌تر از همه، قدمت بیش از ۵۰۰۰ ساله نماد، به مراتب بیشتر از تاریخ اسلام و زندگی امام علی (ع) است.

«نماد شیر و خورشید یک مفهوم ستاره‌شناسی یا اختربینی بوده است و هیچ مدرک مهمی جهت اثبات ارتباط آن با امام علی (ع) وجود ندارد.»

در نهایت، شیر و خورشید یک نماد با قدمت باستانی در ایران زمین است که معنای اصلی آن ستاره‌شناسی بوده و پس از اسلام به پرچم‌ها راه یافته و نماد رسمی ایران تا دوران معاصر باقی ماند.