انتقاد از فیلم «خواب» در جشنواره فجر: تحریف زندگی افراد مذهبی

نقد فیلم «خواب»؛ ادعا در برابر تصویر

نقد فیلم سینمایی «خواب» به کارگردانی مانی مقدم که در جشنواره فیلم فجر اکران شد، بر محوریت نحوه نمایش سبک زندگی مذهبی و تأثیر آن بر روان شخصیت اصلی، یعنی مجتبی با بازی رضا عطاران، متمرکز است. کارگردان فیلم در نشست خبری مدعی شد که اثرش «علیه مذهب یا سبک زندگی دینی نیست»، اما آنچه در فیلم به تصویر کشیده شده، روایتی متفاوت را القا می‌کند. منتقد معتقد است که دال مرکزی فیلم بر رفتارهای غیرمنطقی و اغراق‌آمیز یک زوج مذهبی استوار است و متأسفانه، فیلم مقصر اصلی گرفتاری‌های سایکولوژیک شخصیت‌ها، به ویژه مجتبی، را مستقیماً سبک زندگی دینی و موانع شرعی می‌داند که جلوی «عشق و حال کردن» او را گرفته‌اند.

فیلم داستان مجتبی را روایت می‌کند که به دلیل ناکامی‌ها و قیود گذشته، دچار اختلال روانی شده و درگیر نوسان بین واقعیت و خیال می‌شود. این خواب‌ها بازتابی از آرزوها و تضادهای درونی او هستند. نکته‌ای که منتقد بر آن تأکید دارد این است که فیلمنامه به شکلی لایه‌بندی شده که مخاطب نهایتاً به این نتیجه می‌رسد که تفکرات مذهبی بانی اصلی روان‌پریشی و دوگانگی شخصیت اصلی بوده‌اند. علاوه بر این، نحوه به تصویر کشیدن مناسک مذهبی مانند دعا و نماز بدون عمق لازم، شائبه استهزا و تقلیل این مفاهیم را ایجاد می‌کند و در برخی لحظات، چارچوب خانواده‌های مذهبی دستمایه نگاهی طعنه‌آمیز قرار می‌گیرد.

• تصاویر ارائه شده از جامعه مذهبی، کلیشه‌های سیاه‌نمایانه‌ای هستند که اغلب در فضاهای خاص رسانه‌ای تبلیغ می‌شوند.
• کارگردان عدم موفقیت زناشویی شخصیت اصلی را معلول فضای مذهبی خانواده‌ها می‌داند که این یک ظلم مضاعف به این قشر تلقی می‌شود.
• محتوای فیلم به دلیل طرح مباحثی که در زمره مسائل ۱۸+ دسته‌بندی می‌شوند، نیازمند درجه‌بندی سنی مشخص در اکران عمومی است.
• ادعاهای کارگردان مبنی بر اینکه فیلم درباره نقد «وجودیت» و «محدودیت» است، با تصویری که مخاطب درک می‌کند، همخوانی ندارد.
• پایان‌بندی فیلم، که شبیه آثار اصغر فرهادی باز است، مخاطب را در حالت سردرگمی رها می‌کند.

آنچه در فیلم دیده می‌شود این است که اولاً دال مرکزی فیلم شامل رفتارهای دگماتیک و اگزجره یک زوج مذهبی در مواجهه با اطرافیان و زندگی زناشویی است.

من نه مشکلی با مذهبی‌ها دارم و نه می‌خواهم رادیکالیسم ایجاد کنم. این برداشت، تنها یکی از لایه‌های ممکن است و من قصد چنین قضاوتی نداشته‌ام.

در نهایت، فیلم «خواب» بیش از آنکه یک اثر شناختی عمیق باشد، ایده‌ای جالب بود که به دلیل پرداخت سوگیرانه و برچسب‌زنی به طیف خاصی از جامعه، پتانسیل موفقیت خود را از دست داد و تنها توانست تصویری تحریف شده از بخش‌هایی از جامعه ارائه کند.