ماجرای لو رفتن سؤالات امتحانی در اصفهان پیش از کودتای ۲۸ مرداد از زبان حسن کامشاد

خاطرات پرفراز و نشیب حسن کامشاد، پژوهشگر برجسته

حسن کامشاد، با نام اصلی سیدحسن میرمحمدصادقی، مترجم، پژوهشگر و از نوادر روزگار ایران بود که در صد سالگی در لندن چشم از جهان فروبست. خدمات ارزنده او به فرهنگ ایران از طریق ترجمه‌ها و تألیفات برجسته‌اش انکارناپذیر است. از جمله آثار مهم ترجمه‌شده توسط او می‌توان به “تاریخ چیست؟” اثر ادوارد هالت کار، “تاریخ بی‌خردی” اثر باربارا تاکمن، و شاهکار رمان‌نویسی معاصر انگلیس یعنی “درک یک پایان” اثر جولیان بارنز اشاره کرد که برنده جایزه بوکر ۲۰۱۱ شد. همچنین تألیف کتاب «پایه‌گذاران نثر جدید فارسی» کاری بی‌همتا در ادبیات معاصر ایران محسوب می‌شود. این مطالب تنها بخشی از کارنامه درخشان وی است و با نگاهی به کتاب زندگی‌نامه‌اش، یعنی «حدیث نفس»، می‌توان به جنبه‌های مختلف زندگی پربار او پی برد.

کودکی و تحصیل در اصفهان

حسن کامشاد در تیرماه ۱۳۰۴ در اصفهان به دنیا آمد. او کودکی پرشور بود و از همان نوجوانی عطش زیادی به مطالعه داشت و کتاب‌هایی مانند حسین کرد و امیر ارسلان محبوبش بودند. او در ابتدا برای آموختن نجاری به هنرستان آلمانی‌ها رفت، اما به دلیل عدم تطابق با نظم و انضباط آلمانی‌ها، آنجا را ترک کرد و به کالج انگلیسی‌ها (دبیرستان ادب فعلی) پیوست. این دوران نوجوانی و تحصیلات متوسطه او در اصفهان سرشار از وقایع جالبی بود که به‌خوبی در خاطراتش ثبت شده است.

ماجرای لو رفتن سؤالات امتحانات دیپلم

یکی از فصل‌های خواندنی کتاب کامشاد مربوط به امتحانات دیپلم (کلاس پنجم متوسطه) است که به سختی هفت‌خوان رستم بود. حسن کامشاد و گروهی از دوستانش، از جمله علی‌مراد، فردی ثروتمند و دارای نفوذ، معلم خصوصی به نام آقای تراشندگان استخدام کردند. در ایام امتحانات، مشخص شد که علی‌مراد از طریق ارتباطی خاصی، از سؤالات امتحانات فردا مطلع می‌شود. این اتفاق چندین بار در دروس مختلف تکرار شد و در نهایت در روز امتحان تاریخ و جغرافی، سؤالات در میان تعداد زیادی از دانش‌آموزان اصفهانی لو رفت و جلسه امتحان به دلیل نیاز به ارسال سؤالات جدید، یک ساعت به تأخیر افتاد. علی‌مراد در نهایت اعتراف کرد که دخترعمه زیبایش، الهام، با نفوذی که بر رئیس آموزش و پرورش اصفهان داشته، باعث لو رفتن سؤالات شده است. این ماجرا تنها آغاز مسیر پرفراز و نشیب زندگی کامشاد بود.

• کامشاد بعدها در دانشگاه تهران به تحصیل حقوق پرداخت.
• او مدتی نیز در کمبریج مشغول تحصیل بود و مدتی کارمند شرکت نفت شد.
• خاطرات او از دوران کودکی و نوجوانی در اصفهان، تصویر روشنی از جامعه آن دوران ارائه می‌دهد.
• وی از منتقدان جدی رویکرد «جامع‌نگری» در تحلیل امر تاریخی بود.
• روایات او از کودتای ۲۸ مرداد و سقوط دولت دکتر مصدق از جنبه‌های تأثیرگذار زندگی اوست.

وی معتقد بود که «نسبی‌گرایی» در تاریخ‌نویسی، فهم امر تاریخی را ضروری‌تر می‌سازد.

یکی از هم‌دوره‌ای‌هایش در خاطراتش درباره او گفته است: «حسن‌خان دو پا داشت و دو پا هم قرض کرد و عطای آلمانی‌ها را به لقای‌شان سپرد.»

زندگی حسن کامشاد، که در سن صد سالگی به پایان رسید، نمونه‌ای درخشان از یک روشنفکر متعهد بود که تلاش کرد پلی میان ادبیات و اندیشه ایران و جهان باشد. خاطرات دوران جوانی او در اصفهان، به‌ویژه ماجرای لو رفتن سؤالات امتحانی که نمادی از روابط پیچیده قدرت و نفوذ در آن دوره است، بخش مهمی از سوابق تاریخی معاصر ایران را تشکیل می‌دهد.