ارزش انسان، صداقت، شجاعت و عفت از منظر حکمت ۴۷ نهج البلاغه
تحلیل حکمت ۴۷ نهج البلاغه امام علی (ع) درباره ارتباط ارزش انسان با همت، صداقت با مروت، شجاعت با بیاعتنایی به دنیا و عفت با غیرت.
تحلیل حکمت ۴۷ نهج البلاغه پیرامون فضایل اخلاقی
امیرالمؤمنین امام علی (ع) در حکمت ۴۷ نهج البلاغه، معیارهای ارزشمندی انسان و صفات برجسته اخلاقی او را به زیبایی تعریف کردهاند. این حکمت، چهار پیوند حیاتی میان صفات درونی و بیرونی انسان برقرار میسازد که عبارتند از: ارزش (قدر) به همت، صداقت به مروت، شجاعت به اَنَفَت (بیاعتنایی به دنیا) و عفت به غیرت. همت والا که همان تصمیمات بلند برای رسیدن به مقامات عالی است، مقیاس ارزش وجودی انسان محسوب میشود، نه صرفاً ظاهر. این دیدگاه بر اهمیت نیروی نهفته درونی تأکید دارد؛ همانطور که در دعای دیگری آمده: «مَنْ شَرَفَتْ هِمَّتُهُ عَظُمَتْ قِیْمَتُهُ»؛ کسی که همت عالی داشته باشد، ارزشش زیاد است.
صداقت با مروت (جوانمردی و شخصیت والا) در ارتباط است، زیرا فرد با شخصیت، دروغگویی را مایه ننگ و تضعیف آبروی خود در آینده میداند. امام صادق (ع) نیز بر این نکته تأکید داشتند که ارزش جایگاه امیرالمؤمنین علی (ع) نزد رسول خدا (ص) به دلیل صداقت در گفتار و امانتداری ایشان بود. در مقابل شهوات دنیا قرار دارد؛ شجاعت واقعی از رهایی انسان از وابستگیهای مادی و دنیوی نشأت میگیرد. کسی که وابسته به مال و مقام نباشد، میتواند با توکل بر خدا، با شجاعت سخن بگوید و مسیر خود را بپیماید. اَنَفَت به معنای کراهت داشتن از پستیها و خود را برتر دانستن از امور مادی است و مستقیماً بر شجاعت فرد اثر میگذارد.
چهار اصل بنیادین در حکمت علوی
- ارزش هر فرد بر اساس همت و بلندپروازیهای او سنجیده میشود.
- صداقت و راستگویی بازتابی از مروت و شخصیت والای فرد است.
- شجاعت حقیقی با بیاعتنایی به ارزشهای مادی (أنفت) حاصل میشود.
- عفت (خویشتنداری) ارتباط تنگاتنگی با میزان غیرت فرد دارد.
امام علی (ع) میفرمایند: «قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَی قَدْرِ هِمَّتِهِ، وَ صِدْقُهُ عَلَی قَدْرِ مُرُوءَتِهِ، وَ شَجَاعَتُهُ عَلَی قَدْرِ أَنَفَتِهِ، وَ عِفَّتُهُ عَلَی قَدْرِ غَیْرَتِهِ.»
در نهایت، عفت که به معنای ضبط نفس در برابر امور زشت است، با غیرت که دفاع از حریم و حقوق الهی و انسانی است، مرتبط دانسته شده است. اگرچه امروزه عفت بیشتر در مسائل ناموسی به کار میرود، اما معنای وسیعی دارد که شامل خویشتنداری کلی است. از منظر دین، پاکدامنی در امور شکم و شهوت، برترین عبادتها شمرده شده و هر فرد با غیرت، هرگز به حریم دیگران تجاوز نخواهد کرد. شناخت این ارتباطات اخلاقی، راهنمای سلوک فرد در دنیا است و ابزاری برای دستیابی به کمال انسانی.
