بررسی کتاب «رضاشاه و مطبوعات» در پژوهشکده اسناد ملی

بررسی تاریخی سیاست‌های مطبوعاتی دوران رضاشاه

پژوهشکده اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران میزبان نشستی تخصصی برای معرفی و نقد کتاب «رضاشاه و مطبوعات» بود. این نشست با حضور پژوهشگران تاریخ معاصر، به تحلیل سیاست‌های نظارتی و کنترلی دولت رضاشاه بر رسانه‌های آن دوره پرداخت. محوریت اصلی کتاب، بررسی ابعاد مختلف سانسور، نهادهای اعمال‌کننده این اقتدار نظارتی، گستره جغرافیایی کنترل مطبوعات و همچنین دیدگاه روشنفکران پس از انقلاب مشروطه نسبت به وضعیت نشریات بوده است. نقدها نشان داد که این رویکرد کنترلی تفاوت‌های بنیادینی با فضای مطبوعاتی دوره قاجار داشته است.

مؤلف کتاب، داود آقارفیعی، هدف از نگارش اثر را پر کردن خلأیی در تاریخ روزنامه‌نگاری ایران دانست و تأکید کرد که روزنامه‌نگاران برای درک جایگاه حرفه‌ای خود نیازمند آشنایی با تاریخ این حرفه هستند. او اشاره کرد که در اواخر دوره قاجار، بخشی از مطبوعات از روی عدم درک آزادی‌های مشروطه، حامی به قدرت رسیدن رضاشاه شدند. پس از استقرار حکومت رضاشاه، فضای روزنامه‌نگاری با رکود مواجه شد و نشریات بیشتر به بازتاب صرف اخبار محدود شدند و تحلیل‌های سیاسی کاهش یافت.

ابعاد تاریخی و تأثیرات بیرونی

در جریان نشست، علی‌اکبر علیمردانی به اهمیت نگاه پیوسته به تاریخ اشاره کرد و تأکید نمود که مطبوعات ایران از مدرنیته غربی، به‌ویژه الگوهای فرانسوی، الهام گرفته بود. او نقش سفارت‌های خارجی در هرج‌ومرج‌های اواخر قاجار را پررنگ دانست و دفاع کرد که نمی‌توان روزنامه‌نگارانی که زیر سایه خفقان فعالیت می‌کردند را به سادگی قضاوت نمود، زیرا رضاشاه درکی از مفهوم واقعی روزنامه‌نگاری نداشت و تنها سرکوب را می‌شناخت.

• نقد کتاب بر «اولین‌سازی‌های» دوران رضاشاه که عمدتاً در پهلوی دوم اسطوره‌سازی شد و صحت تاریخی ندارد.
• ریشه روزنامه‌نگاری در ایران به دوران محمدشاه قاجار و انتشار «کاغذ اخبار» بازمی‌گردد.
• تأکید بر اهمیت منابع تاریخی در حوزه مطبوعات ایران.
• اشاره به اینکه روزنامه‌نگاری در اواخر قاجار به حمایت از به قدرت رسیدن رضاشاه متمایل شده بود.
• کاهش تحلیل سیاسی و فکری در مطبوعات پس از تثبیت قدرت رضاشاه.

غلامرضا عزیزی، پژوهشگر تاریخ، به دیدگاه عمیق امام خمینی (ره) اشاره کرد که نسبت به سیاست‌های پنهان مطبوعات حامی رضاشاه و ترغیب این نشریات به دین‌گریزی کاملاً آگاه بوده و همواره مخالف سانسور بوده‌اند.

علی‌اکبر علیمردانی بیان کرد: «از مطبوعاتی که زیر سایه خفقان فعالیت می‌کنند، چه انتظاری می‌توان داشت؟»

به طور کلی، این نشست تخصصی فرصتی برای بازبینی نقش مطبوعات در گذار از قاجار به پهلوی اول و تحلیل چالش‌های تاریخی آزادی بیان در ایران با بهره‌گیری از اسناد پژوهشی فراهم آورد.