آموزه های آیت‌الله مصباح یزدی درباره پذیرش عذر و روش عذرخواهی از سوی خداوند

تبیین معنای عذرخواهی محتاجانه در شرح مناجات شعبانیه

آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی در شرح مناجات شعبانیه، به مفهوم عمیق «عذرخواهی محتاجانه» پرداخته و این نکته را برجسته می‌سازد که خداوند نه تنها عذر بندگان گناهکار را می‌پذیرد، بلکه با لطف و کرامت بی‌کران خود، شیوه صحیح بازگشت و عذرخواهی را نیز به انسان می‌آموزد. ایشان تأکید می‌کنند که پذیرش عذر از سوی خداوند، بدون چشمداشت پاداش یا توقع مزد است؛ خداوند بزرگوارترین کسی است که بدکاران از او عذر می‌خواهند.

در تحلیل عبارات مناجات، به عبارت «اِلهی فَسُرَّنی بِلِقائِکَ یَوْمَ تَقْضی فیهِ بَیْنَ عِبادِک» اشاره شده است. ملاقات خداوند (لقاء) در متون دینی دارای دو معناست: یکی ملاقات عمومی در روز حسابرسی و دیگر برداشتن حجاب‌ها و کنار رفتن پرده‌های دنیا که برای اولیای الهی شادکننده است. لقا عمومی برای کافران مایه عذاب خواهد بود، اما مراد در این دعا، شاد شدن در ملاقات عمومی است، نه فقط لقای مخصوص اولیای کامل.

انواع عذرخواهی و پذیرش آن

بخش دیگری از سخنان به فراز «اِلهِی اعْتِذاری اِلَیْکَ اعْتِذارُ مَنْ لَمْ یَسْتَغْنِ عَنْ قَبُولِ عُذْرِهِ» اختصاص دارد. آیت‌الله مصباح یزدی دو نوع عذرخواهی را مقایسه می‌کند: یکی عذرخواهی از سر ادب که فاقد اهمیت برای پذیرش است، و دیگری عذرخواهی که بقای فرد در گرو پذیرش آن است (مانند طلب رضایت اولیای دَم). عذرخواهی مورد نظر در مناجات از نوع دوم است که نیازمند التماس و خضوع کامل است.

پذیرش عذر نیز اشکال گوناگونی دارد: صرفاً پذیرش، یادآوری نکردن عمدی بودن خطا، آموزش روش عذرخواهی به فرد، یا حتی دلجویی متقابل. انگیزه‌های پذیرش عذر در میان انسان‌ها متفاوت است، شامل امید به نیاز متقابل، تبادل لطف، یا تجدید رفاقت. اما خداوند از پذیرش عذر، هیچ پاداش مادی یا الهی را انتظار ندارد.

«خداوندا، عذرخواهی من از تو عذرخواهی کسی است که بی‌نیاز از پذیرش عذر نیست. خداوندا، عذر مرا بپذیر ای کسی که گنهکاران از تو عذر می‌خواهند.»

امید به رحمت و عدم رسوایی

در ادامه، گوینده مناجات با تأکید بر صفات رحمت الهی، درخواست می‌کند که حاجت او برآورده شده و امیدش قطع نگردد. این جایگاه از درخواست نشان می‌دهد که فرد به درجه‌ای از معرفت رسیده که شایستگی آمرزش را یافته است. عدم رسوایی بنده در دنیا علامتی از اراده خیر الهی برای عاقبت به خیری او تلقی می‌شود.

«خداوندا؛ اگر تو می‌خواستی مرا پست و خوار کنی مرا هدایت نمی‌کردی.»

انسان مؤمن از آغاز تکلیف به آمرزش نیاز دارد و با استغفارهای مکرر (مانند ۷۰ مرتبه استغفار در نماز شب) به مرتبه‌ای از اطمینان می‌رسد که خداوند او را محروم نخواهد کرد.

• خداوند بزرگوارترین کسی است که بدکاران از او عذر می‌خواهند.
• لقا الهی برای همه انسان‌ها رخ می‌دهد اما برای مؤمنان شادکننده است.
• عذرخواهی محتاجانه نیازمند کوچک کردن خود و عدم بی‌تفاوتی نسبت به پذیرش است.
• عدم رسوایی گناهان در دنیا نشانه‌ای از توفیق الهی است.
• حمد خداوند باید پیوسته و رو به تزاید باشد، آن‌گونه که خداوند دوست می‌دارد.

در نهایت، مناجات‌کننده به حمد و ستایش خداوند می‌پردازد، زیرا اکنون به اجابت درخواست خود یقین یافته و این حمد، ستایشی روزافزون است که موجب خستگی نمی‌شود و مورد رضایت پروردگار است.