معرفی کتاب در باب تکفیر و ارتداد و رفع مغالطات

بررسی کتاب «در باب تکفیر و ارتداد»

کتاب «در باب تکفیر و ارتداد» نوشته سید صدرا هاشمی که توسط نشر نگاه معاصر منتشر شده است، به یکی از حساس‌ترین و تاریخی‌ترین مباحث فقهی و اجتماعی می‌پردازد: مفهوم تکفیر و ارتداد. این کتاب تلاش می‌کند تا با ریشه‌یابی تاریخی و تبیین دقیق مفاهیم شرعی، مغالطاتی که در طول تاریخ منجر به خونریزی‌ها و فجایع بسیاری شده است را برطرف سازد. نویسنده اشاره می‌کند که انسان‌ها برای بقا نیازمند مبارزه با عوامل مزاحم هستند، اما در مورد انسان، این مبارزه اغلب نیازمند استدلال‌های اقناعی است. متأسفانه تاریخ بشر مملو از توهماتی است که جای استدلال را گرفته و زمین را با خون‌ها رنگین ساخته است، و اغلب این فجایع با ابزار دین رخ داده‌اند؛ مانند جنگ‌های مذهبی اروپا یا فجایع کنونی که توسط گروه‌هایی مانند داعش با حربه «تکفیر» انجام می‌شود.

اتهام کفر و ارتداد، چه در جهان اسلام و چه در سایر ادیان، همواره عامل اصلی خونریزی‌ها بوده است. اهمیت این بحث زمانی دوچندان می‌شود که گروه‌هایی چون داعش با استفاده ابزاری از مفهوم تکفیر، ضربات کاری بر پیکر اسلام وارد کرده‌اند. این کتاب صرفاً به احکام فقهی (مانند قتل و سهم‌بندی اموال) نمی‌پردازد، بلکه هدف اصلی آن تبیین موضوع و حقیقت شرعیه این دو مفهوم است، چرا که بیشترین سوءاستفاده‌ها در همین بخش رخ داده است.

ساختار و محتوای اصلی کتاب

کتاب عمدتاً بر دو بخش اصلی تقسیم شده است: بخش اول به تکفیر و بخش دوم به ارتداد اختصاص دارد. تمرکز اصلی بر بخش دوم و فصول مربوط به ارتداد است:

• فصل اول: بررسی آیات و روایات مرتبط با ارتداد.
• فصل دوم: مقایسه بحث ارتداد با عذاب استیصال (نابودی قوم‌ها مانند عاد و ثمود). نویسنده معیار عذاب اخروی («حجت عملی») و معیار عذاب استیصال («حجت شهودی و آیه باهره») را بررسی کرده و سپس این معیارها را با مناط قتل مرتد مقایسه می‌کند تا مشخص شود آیا مبنای مجازات تشریعی مرتد با مبنای عذاب‌های تکوینی همخوانی دارد یا خیر.
• فصل چهارم: بررسی تفصیلی تبیین موضوع ارتداد در شش صورت، که مهم‌ترین آن‌ها «انکار ضروری دین» است. این بحث به ویژه در تقابل با اهل سنت مطرح می‌شود که امامت را از ضروریات دین می‌دانند.

نقد مغالطات و احکام فقهی

نویسنده در این بخش به تفصیل دیدگاه‌های مرحوم بحرانی در کتاب «شهاب الثاقب» را مورد بررسی قرار داده و اقوال فقها در مورد کفر اهل سنت و دیگر فرق اسلامی را مطرح می‌کند. یکی از مباحث محوری، بررسی «طریقیت و موضوعیت انکار ضروری دین» است. بنا بر نتایج حاصل از این بررسی، اگر طریقیت ملاک باشد، در حال حاضر ارتداد بر هیچ یک از فرق اسلامی صدق نمی‌کند و این بحث صرفاً محدود به متخصصان است.

همچنین، عمومات دال بر کفایت اقرار به شهادتین برای مسلمان بودن، در برابر مخصصاتی که خوارج، غلاة، نواصب و مرتدین را از شمول خارج می‌کنند، بررسی شده است. در نهایت، پس از رفع شبهات مفهومی و مصداقی در ارتباط با عمومات و مخصصات، نتیجه‌گیری می‌شود که در موارد مشکوک، یا باید به عمومات رجوع کرد، یا به اصل «احتیاط در دماء و فروج و اموال» استناد نمود، و لذا نمی‌توان احکام فقهی ارتداد را به سادگی اعمال کرد.

«بسیاری از این فجایع با ابزار دین رخ داده و خواهد داد. اتهام کفر و ارتداد نه تنها در جهان اسلام که در بین سایر ادیان هم بیشترین عامل خونریزیها بوده است.»