لزوم انتشار عمومی تحلیل‌های امنیتی؛ عرصه عمومی مقوم دستگاه‌های امنیتی است

تحلیل نقش دستگاه‌های امنیتی در سیاست ایران و ضرورت شفافیت

کیومرث اشتریان، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، بر اهمیت نقشی که دستگاه‌های امنیتی در ثبات هر نظام سیاسی ایفا می‌کنند تأکید دارد. برخلاف قوای سیاسی که تحت تأثیر انتخابات دچار نوسان می‌شوند، نهادهای امنیتی ثبات بیشتری دارند و حتی در تغییر رژیم‌ها نیز پابرجا می‌مانند. با این حال، این نهادها معمولاً از نظارت نیروهای سیاسی بیرونی مصون هستند. تلاش‌هایی نظیر قرار دادن وزارت اطلاعات در ساختار قوه مجریه به قصد امکان‌پذیر ساختن نظارت مجلس صورت گرفت، و همچنین این نیروها به عنوان ضابط دستگاه قضایی باید تحت نظارت آنان باشند. اما در عمل، ابعاد مهمی در تحلیل‌های درون دستگاهی وجود دارد که نیازمند توجه عمومی است.

چالش‌های تحلیل‌های اطلاعاتی-امنیتی

در حوزه سیاست عمومی، تحلیل‌های اطلاعاتی به شدت تحت تأثیر تحلیل سیاسی قرار می‌گیرند. مفاهیمی چون «اقدام علیه امنیت ملی» و پدیده‌های جدیدی مانند «جاسوسی‌های خودبنیاد» و تأثیر شبکه‌های اجتماعی، زمینه‌ساز غلبه تحلیل سیاسی بر تحلیل‌های صرفاً اطلاعاتی-امنیتی شده است. نکته دیگر، ساختار سلسله‌مراتبی تحلیل است؛ در این ساختارها، کارشناسان سطوح پایین تمایل دارند تحلیلی ارائه دهند که مطابق سلیقه مقامات بالاتر باشد، امری که به دلیل سنگینی سایه مقامات در نهادهای امنیتی تشدید می‌شود.

• تابوی بحث سیاست‌گذاری امنیتی: نخستین مسئله، فقدان بحث عمومی پیرامون سیاست‌گذاری امنیتی است. این تابو آسیب‌های فراوانی برای امنیت عمومی و خود دستگاه‌ها به همراه دارد.
• محدودیت دانشی: هر اندازه فعالیت یک دستگاه پنهان‌تر باشد، امکان تحلیل عملکرد آن دشوارتر می‌شود و دستگاه در «چرخه بی‌پایانی از محدودیت دانشی» فرو می‌رود.
• نقد کارشناسانه در مقابل نقد جناحی: نقد فعالان سیاسی به دستگاه‌های امنیتی اغلب با گرایش‌های جناحی آمیخته شده و فاقد بی‌طرفی کارشناسی است، در حالی که یک «عرصه بی‌طرف عمومی» می‌تواند «مقوم دستگاه‌های امنیتی» باشد.
• تکثر نهادی: تکثر دستگاه‌های امنیتی (مشابه ساختار چند لایه جامعه اطلاعاتی آمریکا) می‌تواند به کاهش آمیختگی تحلیل سیاسی و امنیتی و همچنین حفظ حقوق شهروندان کمک کند.
• استراتژی نیروی انسانی: یکدستی و یکپارچگی نیروی انسانی می‌تواند تفوق تحلیل سیاسی بر تحلیل امنیتی را تقویت کرده و در زمان بحران، ملاحظات جناحی را بر سیاست امنیتی غالب سازد.

اشتریان معتقد است: «هرچه فعالیت‌های یک دستگاه پنهان باشد (که این برای دستگاه‌های امنیتی طبیعی است) امکان تحلیل عملکرد آنها کمتر است و این می‌تواند دستگاه امنیتی را در چرخه بی‌پایانی از محدودیت دانشی فروببرد؛ بنابراین تحلیل دستگاه‌های امنیتی در عرصه عمومی ضروری است.»

ایشان همچنین اشاره می‌کند: «عرصه بی‌طرف عمومی حتی می‌تواند مقوم دستگاه‌های امنیتی باشد.» این امر موجب شکل‌گیری مطالبه‌گری سازنده از این نهادها می‌شود.

در نهایت، گشوده‌شدن باب این مباحث در عرصه عمومی برای خود نهادهای امنیتی و برای ارتقاء شفافیت و کارآمدی سیاست‌های امنیتی، امری حیاتی است تا از بروز سوءتفاهم‌ها و کژکارکردی‌ها جلوگیری به عمل آید. تحلیل‌های کارشناسانه و عمومی نه تنها ضرری به این نهادها نمی‌زند، بلکه می‌تواند به تقویت عملکرد آن‌ها در محیطی با ملاحظات سیاسی پیچیده یاری رساند.