راه افزایش محبت به خداوند، یاد و ذکر الهی است

شرحی بر مناجات شعبانیه و راه افزایش محبت

آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی در تفسیر فرازی از مناجات شعبانیه، به پرسش اساسی در مورد چگونگی افزایش محبت به خداوند پاسخ می‌دهد. ایشان با استناد به این بخش از دعا که بیان می‌دارد: «اِلهی وَ اَلْهِمْنی وَلَهًا بِذِکْرِکَ اِلی ذِکْرِکَ وَ هِمَّتی فی رَوْحِ نَجاحِ أَسْمائِکَ وَ مَحَلِّ قُدْسِک»، تأکید می‌کند که راه افزایش محبت، یاد و ذکر الهی است. این اصل بر مبنای اصول روان‌شناسی و تجربه بشری استوار است؛ هرچه تمرکز انسان بر چیزی بیشتر باشد، محبت به آن در قلب افزایش می‌یابد. بنابراین، کلید ارتقای محبت به خالق، افزایش توجه قلبی و مستمر به اوست.

«پس راه افزایش محبت یاد و ذکر الهی است.»

لازم به ذکر است که منظور از ذکر الهی صرفاً تکرار الفاظ با تسبیح در دست نیست، بلکه توجه قلبی به خداوند مد نظر است. این توجه درجاتی دارد و مختصر توجه کافی نیست. عواملی مانند تفکر در خلقت، روزی، و رفع بلایا زمینه‌ساز فکر و سپس ذکر می‌شوند، اما خود این یاد هم نیازمند توفیق الهی است. انسان باید از خداوند بخواهد که شوق و رغبت درونی برای ذکر بیشتر را عطا کند و هر مرتبه از ذکر را وسیله‌ای برای ارتقاء به مرحله بعدی قرار دهد، همانند روشن کردن پله‌ای از پله‌های نوری که به روشنایی کامل منجر می‌شود.

مراتب ذکر و همت والای انسانی

مسیر گام نهادن در راه الهی نیازمند تمرکز و کاوش درونی است، شبیه به حفاری که با یافتن نقطه نمناکی بر آن متمرکز می‌شود تا به آب برسد. در دل انسان نیز اگر یک حقیقت یافت شود و بر آن تاکید گردد، معرفت و محبت الهی افزایش می‌یابد. انسان باید همت خود را در مسیری قرار دهد که نتیجه آن رسیدن به اسماء و محل قدس الهی است. این محل قدس، جایگاه پاکی‌های منزه از آلودگی‌هاست و نیل به آن، آرامش و لذتی فوق تصور را به همراه دارد. برخلاف دغدغه‌های معمول دنیوی (مانند غذا و استراحت)، همت والا برای رسیدن به اسماء الهی یک موهبت ربانی است.

• ذکر قلبی: تمرکز آگاهانه و قلبی بر خداوند، نه صرف تکرار الفاظ.
• درجات ذکر: هر مرتبه از یاد خدا می‌تواند مقدمه‌ای برای ورود به مراحل بالاتر معرفت باشد.
• اسماء الهی: عینیت دارند و فراتر از مفاهیم ذهنی صرف هستند؛ درک آن‌ها با علم حضوری میسر است.
• محل قدس: عالی‌ترین مقام کمال که متضمن نهایت لذت و آرامش است.
• توفیق الهی: دستیابی به این مراتب نیازمند طلب مداوم و گدایی از خداوند است.

«ما دوست داریم که به یاد تو باشیم ولی توفیق آن را خودت عطا کن و چون می‌خواهیم به مراتب بالاترِ ذکر، دست یابیم، می‌خواهیم که خودش این توجه و یاد قلبی را به مراتب شدیدتر کند.»

در نهایت، شناخت اسماء الهی فراتر از صرف مفاهیم لغوی است. کسانی که در مسیر الهی گام برمی‌دارند، پرده‌ها از قلبشان کنار می‌رود و جلوه‌های خداوند (مانند شادی یا محبت خودشان) را با علم حضوری درک می‌کنند. یافتن و رسیدن به این مراتب، یک واقعیت درونی است و صرفاً یک مفهوم ذهنی نیست که دیگران قادر به انکار آن باشند.