تفسیر سخنان امام علی (ع): رضایت مردم بر خشنودی خواص مقدم است
تحلیل عهدنامه مالک اشتر امام علی (ع) که بر اولویت خشنودی تودههای مردم بر خواص تأکید دارد؛ زیرا رضایت عموم ضامن استحکام حکومت و نارضایتی آنان عامل سقوط است.
مقدمه در اولویت قرار دادن رضایت عموم مردم
سخنان امیرالمؤمنین علی (ع) در عهدنامه مالک اشتر، یکی از مهمترین متون در زمینه فلسفه حکمرانی و مدیریت عمومی محسوب میشود. این عهدنامه با تأکید بر ضرورت توجه حاکمان به رضایت تودههای مردم، آنها را از تمرکز بر خشنودی صرف خواص و نزدیکان برحذر میدارد. اصل اساسی مطرح شده در این آموزه این است که استحکام یک حکومت بر پایه اعتماد و رضایت عامه استوار است؛ در حالی که نارضایتی این توده وسیع میتواند بنیانهای قدرت را سست کرده و منجر به سقوط شود، حتی اگر افراد بانفوذ و نزدیک به حاکم در ظاهر خشنود به نظر برسند.
امام علی (ع) به صراحت بیان میکنند که اولویت باید بر کارهایی باشد که با میانهروی و عدالت سازگار است و در نهایت خشنودی رعیت را در پی داشته باشد. ایشان هشدار میدهند که خشم مردم میتواند رضایت افراد خاص را بیاهمیت جلوه دهد، اما رضایت خواص نمیتواند خشم عمومی را فرو نشاند. روایات تفسیری، خواص را در دوران آسایش حاکم، باری اضافی قلمداد میکنند که در زمان سختی کمتر یا هیچ یاریرسانی نخواهند کرد.
ماهیت متضاد خواص و عامه از منظر حکمرانی
بر اساس تحلیلهای ارائه شده از نهج البلاغه، تفاوت بنیادینی بین جایگاه خواص و عامه مردم در ساختار حکومت وجود دارد که حائز اهمیت است:
- خواص و نزدیکان: این گروه در زمان فراوانی و آسایش، باری سنگین بر دوش والی هستند. آنها به دلیل نزدیکی، مطالبات ویژهای دارند و اگر به خواسته خود نرسند، دیرتر از دیگران عذرخواهی کرده یا راضی میشوند. در شرایط بحرانی، شکیبایی آنان اندک است و کمتر به یاری میشتابند. علاوه بر این، تأمین جایگزین برای خواص امکانپذیر است.
- عامه مردم: تودههای مردم به عنوان ستون دین، انباشتگی مسلمانان و ساز و برگ اصلی در برابر دشمنان تعریف میشوند. توجه و گرایش حاکم باید بیشتر به این قشر معطوف باشد، زیرا آنها پشتوانه واقعی حاکمیت در برابر چالشها هستند.
«باید که محبوبترین کارها در نزد تو، کارهایی باشد که با میانه روی سازگارتر بوده و با عدالت دمسازتر و خشنودی رعیت را در پی داشته باشد زیرا خشم توده های مردم، خشنودی نزدیکان را زیر پای بسپرد و حال آنکه، خشم نزدیکان اگر توده های مردم از تو خشنود باشند، ناچیز گردد.»
ابن ابی الحدید در شرح این نامه تأکید میکند که رضایت عامه مردم، قانون اصلی امارت است. اگر عامه راضی باشند، نارضایتی اقلیتی از خواص بیاثر است؛ اما اگر تودهها ناراضی باشند، رضایت خواص سودی نخواهد داشت. هنگامی که عامه مردم شورش کنند، وضعیتی مانند دریایی طوفانی ایجاد میشود که هیچکس یارای مقاومت در برابر آن را ندارد، در حالی که خواص فاقد این نیروی ویرانگر هستند.
«برای خواص می توان بدل و جایگزین فراهم کرد و حال آنکه برای عامه جایگزین و بدل نیست و اگر عامه مردم بر او بشورند همچون دریا خواهند بود که چون طوفانی شود هیچ کس را یارای ایستادگی در قبال آن نیست.»
نتیجهگیری
آموزه امام علی (ع) در عهدنامه مالک اشتر یک اصل بنیادین در مدیریت سیاسی و اجتماعی است: . توجه به عدالت، میانه روی و جلب رضایت اکثریت، تضمین بقا و ثبات است و نادیده گرفتن این اصل، حتی با تأمین ظاهری رضایت خواص، محکوم به شکست خواهد بود.
