بررسی اجرای قاعده نفی سبیل پس از پیروزی انقلاب اسلامی
تحلیل توسعه بعد حکومتی فقه پس از انقلاب اسلامی و تأکید امام خمینی بر مقابله با جنگ نرم و نفوذ فرهنگی، با بررسی سیر تاریخی قاعده نفی سبیل.
تحول فقهی با تکیه بر قاعده نفی سبیل
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، شاهد توسعه چشمگیر در بعد حکومتی فقه بودیم. این تحول، به ویژه در مواجهه با تهدیدات نوین، خود را نشان داد. یکی از دستاوردهای نظام اسلامی، ظهور مفاهیمی چون “تهاجم فرهنگی”، “ناتوی فرهنگی” و “جنگ نرم” در ادبیات فقهی-سیاسی معاصر است. امام خمینی بر ابعاد فرهنگی انقلاب و توسعه فقه حکومتی (فقه الاجتماع) تأکید ویژهای داشتند و توجه به تهدیدات نرم در کنار تهدیدات سخت را از ارکان فقه نظامساز مکتب خود برشمردند.
قاعده نفی سبیل که در صدر اسلام بر منع همپیمانی با دشمنان و حفظ استقلال سیاسی-اجتماعی تأکید داشت، در طول تاریخ اسلامی تحولات مختلفی را تجربه کرده است. در دوره خلفای عباسی و سپس در مواجهه با استعمار اروپایی در دوره صفویه و قاجار، فقیهان این قاعده را در موضوعاتی چون اعطای امتیازات اقتصادی و استقراض از دول کفر به کار بردند. نمونههای بارز آن، فتوای جهاد علیه روسیه و تحریم تنباکو توسط میرزای شیرازی بود که اجرایی کردن نفی سبیل در عرصه اقتصادی محسوب میشد.
در حالی که فقهای متقدم (مانند محقق حلی) نفی سبیل را بیشتر در احکام شخصی مطرح میکردند، در عصر اخیر، فقهایی چون امام خمینی(ره) آن را بهعنوان اصل کلان حکومتی مطرح کردند که مقابله با نفوذ فرهنگی، اقتصادی و امنیتی بیگانگان را نیز در بر میگیرد.
چالشهای اجرای نفی سبیل در مواجهه با نفوذ فرهنگی
در گذشته، تهدیدات عمدتاً مشهود و نظامی بودند و نفوذ فرهنگی پنهان و نامحسوس تلقی میشد. اما امروزه با پیچیدگی جهان و ظهور رسانههای مدرن، ابزارهای نفوذ فرهنگی گسترش یافته و سرعت انتشار اندیشههای بیگانه بسیار افزایش یافته است. این امر موجب شده تا دشواری تشخیص “تبادل فرهنگی طبیعی” از “نفوذ برنامهریزی شده” و فقدان شاخصهای عینی برای اندازهگیری نفوذ فرهنگی، چالشهایی جدی در اجرای دقیق این قاعده ایجاد کند. همچنین، تفکیک نظامهای سیاسی غیرمسلمان از شهروندان عادی در تعاملات جهانی، اجرای کامل قاعده را پیچیده میسازد.
- توسعه فقه حکومتی: جمهوری اسلامی با تکیه بر نفی سبیل، “استقلال” را بهعنوان یکی از ارکان حکومت تثبیت کرد.
- اولویتبندی فقه سنتی: مسائل فردی و عبادی در فقه سنتی اولویت داشتند و فقه حکومتی نظاممند توسعه نیافته بود.
- تهدیدات نوین: نیازمند بازتعریف نفی سبیل برای مقابله با تهدیدات نرم مانند جنگ روانی و حملات سایبری است.
- لزوم اجتهاد پویا: تقویت اجتهاد برای تطبیق اصل نفی سبیل بر شرایط جدید و توسعه «فقه الثقافه» ضروری است.
- همکاری بینبخشی: تحول فقهی نیازمند همکاری فقها، کارشناسان علوم اجتماعی و سیاستگذاران فرهنگی است.
«...تجربه عملی مواجهه با جنگ نرم پس از انقلاب اسلامی و ظهور مفاهیمی مانند «تهاجم فرهنگی»، «ناتوی فرهنگی» و «جنگ نرم» در ادبیات فقهی-سیاسی معاصر، از جمله دستاوردهای این نظام اسلامی است.»
«امام خمینی با تکیه بر نفی سبیل، «استقلال» را بهعنوان یکی از ارکان حکومت اسلامی تثبیت کرد و در قانون اساسی نیز انعکاس یافت.»
