«سلطانیزم علیه بروکراسی» به روایت علینقی عالیخانی

تحلیل ناکامی توسعه ایران در «سلطانیزم علیه بروکراسی»

کتاب «سلطانیزم علیه بروکراسی» که به کوشش برزین جعفرتاش و به روایت دکتر علینقی عالیخانی تدوین شده است، یکی از منابع اصلی برای درک تحولات شیوه حکمرانی در دوران پهلوی دوم و دلایل موفقیت‌های اقتصادی دهه چهل شمسی محسوب می‌شود. این اثر با تکیه بر مصاحبه‌های تاریخی، به‌ویژه مصاحبه هاروارد، و همچنین ترجمه اسناد سفارت آمریکا، به واکاوی عمیق موانع نهادی بر سر راه توسعه ساختاری در ایران می‌پردازد. دکتر عالیخانی، به عنوان یکی از نخستین فن‌سالاران کارآمد در کابینه آن دوران، با نقدی دست‌اول، تمرکز قدرت در رأس نظام سیاسی را مانعی اساسی در برابر اصلاحات ساختاری و استقرار یک بوروکراسی کارآمد معرفی می‌کند. کتاب در پیوند با مباحثی چون «بازپس‌گیری توسعه» و لزوم احیای «ملی‌گرایی اقتصادی» در ایران قرار دارد.

علینقی عالیخانی (۱۳۰۷-۱۳۹۸)، اقتصاددان و وزیر با تحصیلات عالیه از دانشگاه پاریس، نماینده نسلی از مدیران بود که تلاش داشتند بر اساس دانش تخصصی، مسیر توسعه کشور را هدایت کنند. تحلیل‌های او در این مجموعه، نشان‌دهنده تلاشی برای ایجاد تعادل میان تمرکز سیاسی و نیازهای اصلاحات اداری و اقتصادی است.

• این کتاب حاوی بیش از سیصد پانویس توضیحی و مقدمه‌ای تحلیلی مفصل است.
• بر تحلیل انتقادی عالیخانی از موانع نهادی تمرکز شده که مانع اصلاحات ساختاری می‌شدند.
• اسناد کشف شده از سفارت آمریکا حاوی نکات جدیدی درباره عالیخانی و عملکرد اوست.
• عالیخانی یکی از کارآمدترین تشکیلات کارشناسی جهان را در دهه چهل هدایت می‌کرد.
• این اثر تلاشی برای تبیین ریشه‌های تمرکز قدرت در برابر توسعه مدرن است.

«عالیخانی در این گفت‌وگوی روشنگر، از درون گودال سیاست و اقتصاد، به ریشه‌یابی ناکامی‌ها در توسعه ساختاری می‌پردازد.»

«خاطرات به باور بنده یکی از مهمترین منابع موجود در خصوص تحولات شیوه حکمرانی پهلوی دوم و به ویژه موفقیت اقتصادی دهه چهل است.»

در مجموع، «سلطانیزم علیه بروکراسی» صرفاً مجموعه‌ای از خاطرات نیست، بلکه تلاشی روشنگرانه برای فهم چالش‌های حکمرانی در ایران است؛ تقابل میان اراده سیاسی متمرکز و ضرورت یک دستگاه اداری کارآمد، مسئله‌ای که همچنان در تحلیل‌های اقتصادی و سیاسی ایران اهمیت خود را حفظ کرده است.