خاطرات علم: نقش روزولت، مأمور سیا در کودتای زاهدی علیه مصدق به فرمان شاه
یادداشتهای اسدالله علم از دیدار با شاه درباره نفت، روابط با آمریکا، نگرانیها در مورد عملکرد کمپانیهای نفتی و نقش کیم روزولت در کودتای ۲۸ مرداد و بی سروسامانی آمریکا.
بازخوانی روز پنجشنبه ۲۳ بهمن ۱۳۵۴: خاطرات علم
این متن برگرفته از خاطرات اسدالله علم، نخستوزیر وقت، در تاریخ ۲۳ بهمن ۱۳۵۴ است که به جزئیات دیدارهای او با محمدرضا پهلوی و مسائل مهم روز میپردازد. یکی از محورهای اصلی گفتگو، روابط پیچیده ایران با ایالات متحده، بهویژه در حوزه نفت و سیاستهای بینالمللی بود. علم به شاه گزارش داد که کمپانیهای آمریکایی در مورد نفت سختگیری بیجا میکنند و شاه پاسخ داد که اگر کمپانیهای آمریکایی موافقت نکنند، دولت آمریکا “عذر آنها را خواهد خواست.” این موضوع نشاندهنده تلاش دولت ایران برای اعمال نفوذ بر سیاستهای نفتی شرکتهای فعال در کشور بود.
نکته حائز اهمیت دیگر در این خاطرات، اشاره به نقش کیم روزولت است. علم به نامه روزولت اشاره میکند و به یاد میآورد که روزولت کسی بود که در زمان کودتای زاهدی علیه مصدق، بنا به فرمان شاهنشاه، به عنوان مامور سیا در ایران حضور داشت و نقش کلیدی در آن رویداد ایفا کرد. این یادآوری، ابعاد تاریخی و دخالتهای پنهان خارجی در تحولات سیاسی ایران را برجسته میسازد.
مسائل منطقهای و نظامی
بخشی از گفتگو به مراکش اختصاص داشت. شاه نگران تضعیف ارتش مراکش توسط ملک حسن بود و عنوان کرد که ملک حسن گمان نمیکرد الجزایر ممکن است به او حمله کند. همچنین، خرید هنگفت اسلحه مدرن توسط عربستان سعودی مورد بحث قرار گرفت؛ شاه با کنایه پرسید که آن همه اسلحه برای چه کسی است و تلویحاً این خرید را مرتبط با فشار بر کمپانیهای آمریکایی دانست، در حالی که قرارداد نهایی نفتی آمریکا با عربستان سعودی هنوز بسته نشده بود، و این وضعیت میتوانست به اهرم فشاری علیه ایران تبدیل شود.
کیسینجر، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، نیز مورد بحث قرار گرفت که از کنگره به دلیل فاش کردن اسرار مگوی سیا انتقاد کرده بود. شاه و علم بر “بیسروسامانی آمریکا” ابراز نگرانی کردند که میتواند برای “تمام دنیای آزاد” جای نگرانی باشد.
شاهنشاه فرمودند: «درباره نفت میخواستی به او بگویی اگر کمپانیهای آمریکا موافقت نکنند ما عذر آنها را خواهیم خواست.»
برنامههای هستهای و مسائل شخصی
در حوزه انرژی اتمی، اعلام شد که دکتر سیمنز، رئیس سازمان انرژی اتمی آمریکا، حاضر است برای حل اختلافات به ایران بیاید و شاه با پذیرش او موافقت کرد. این در حالی است که قرارداد اتمی ایران و آمریکا با شرایط محدودکننده همراه بود و مورد پذیرش مسئولان ایرانی قرار نگرفت.
بخش پایانی خاطرات به مسائل شخصی و نگرانیهای شاه در مورد رفتار دخترش اختصاص دارد که با وجود صحبتهای شاه، تمایلی به معاشرت با همسن و سالان خود و اجرای رقصهای آهسته (slow dance) نداشت. علم تلاش میکرد که با او صحبت کند و به او اطمینان دهد که میتواند آزادانه با شاه صحبت کند.
- روابط ایران و آمریکا: مذاکرات سختگیرانه کمپانیهای نفتی و دخالت سیا در امور داخلی ایران.
- کودتای ۲۸ مرداد: تأکید صریح بر نقش کیم روزولت به عنوان مامور سیا تحت امر شاه.
- خرید تسلیحات: ابهامات پیرامون خرید چهار میلیارد دلاری اسلحه توسط عربستان سعودی.
- مسائل منطقهای: نگرانی شاه از برنامههای نظامی مراکش در جهان عرب.
- پذیرش هیئت آمریکایی: موافقت شاه با ورود رئیس سازمان انرژی اتمی آمریکا برای حل اختلافات اتمی.
علم در مورد سختگیری کمپانیهای آمریکایی در مورد نفت گفت: «کمپانیهای آمریکایی خیلی سختگیری بیجا میکنند.»
در نهایت، جلسات طولانی علم با شاه نشاندهنده مشغلههای متعدد شاه در تصمیمگیریهای کلان سیاسی، منطقهای و حتی خانوادگی در آن بازه زمانی بود. نگرانیها در مورد نفوذ خارجی و لزوم حفظ استقلال در تصمیمگیریهای ملی، محورهای اصلی ملاقاتهای روزانه میان نخستوزیر و پادشاه ایران را تشکیل میداد.
