پیامدهای نشستن سلبریتی‌ها به جای کارشناسان

چالش نشستن سلبریتی‌ها به جای کارشناسان

در سال‌های اخیر، پدیده‌ای نگران‌کننده در جامعه ظهور کرده است که در آن مرز میان تخصص و شهرت به‌طرز مشهودی کمرنگ شده است. در گذشته، اظهارنظر در مسائل اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و پزشکی غالباً بر عهده کارشناسان و صاحب‌نظران بود؛ اما امروز، هر فردی که در حوزه‌هایی چون ورزش، سینما یا فضای مجازی به شهرت می‌رسد، خود را محق می‌داند درباره هر موضوعی نظر دهد. این وضعیت، در حالی که ممکن است در ظاهر نمادی از «آزادی بیان» تلقی شود، پیامدهای عمیقی بر خانواده، سبک زندگی و تربیت نسل نوجوان دارد. سلبریتی‌ها و چهره‌های پرنفوذ، خواه بخواهند یا نخواهند، تبدیل به الگوهای مرجعی شده‌اند که سخنانشان بدون راستی‌آزمایی پذیرفته می‌شود. این الگوپذیری، مسئولیت‌پذیری سنگینی را بر دوش این چهره‌ها می‌گذارد که اغلب نادیده گرفته می‌شود و در نهایت، هزینه آن را خانواده‌ها و فرزندان می‌پردازند.

جابه‌جایی مرجعیت: از تخصص به شهرت

جامعه‌شناسان این وضعیت را مصداق «جابه‌جایی مرجعیت» می‌دانند؛ جایی که اعتماد عمومی از متخصصین به افرادی منتقل می‌شود که صرفاً به دلیل شهرت در حوزه‌هایی غیرمرتبط سخن می‌گویند. محمدعلی الستی، جامعه‌شناس ارتباطات، توضیح می‌دهد که این امر ناشی از سوگیری شناختی است که در آن، جذابیت شهرت جایگزین شایستگی علمی می‌شود. در عصر شبکه‌های اجتماعی، شهرت معادل قدرت است و این قدرت بدون نظارت اعمال می‌شود. سلبریتی‌ها دیگر صرفاً سرگرم‌کننده نیستند؛ آن‌ها تبدیل به «رسانه‌های شخصی» شده‌اند که پیام‌های خود را بدون سردبیر یا هیئت تحریریه منتشر می‌کنند.

• اظهارنظرهای سلبریتی‌ها اغلب احساسی، قطبی‌کننده و هیجانی هستند، زیرا فضای شبکه‌های اجتماعی به این نوع محتوا پاداش می‌دهد.
• «توهم دانایی» ناشی از شهرت طولانی‌مدت موجب می‌شود چهره‌های مشهور درباره موضوعاتی که هیچ تخصصی ندارند، اطلاعات غلط ارائه دهند.
• سکوت متخصصان و ضعف زبان رسانه‌ای آن‌ها، خلأیی ایجاد کرده که توسط چهره‌های مشهور پر می‌شود.
• دلایل نفوذ سلبریتی‌ها شامل «رابطه عاطفی با مخاطب»، «تکرار و همه‌جا حضوری» و «فقدان مرجعیت جایگزین‌» است.

به گفته الستی: «ما با نوعی سوگیری شناختی به‌نام جابه‌جایی مرجعیت مواجه هستیم که طی آن فرد به‌جای اعتماد به متخصصان معتبر... به اشخاصی مراجعه و اعتماد می‌کند که صاحب شهرت، آن‌هم در زمینه‌ای متفاوت هستند.»

تأثیرات مخرب بر خانواده و نوجوانان

خانواده اولین نهادی است که از این اظهارنظرهای غیرکارشناسی آسیب می‌بیند. زمانی که چهره‌های مشهور ارزش‌هایی مانند فرزندآوری، ازدواج یا سبک‌های تربیتی را بدون پشتوانه علمی ترویج یا تحقیر می‌کنند، در واقع در حال بازتعریف سبک زندگی میلیون‌ها دنبال‌کننده هستند. نوجوانان، که هنوز سیستم ارزشی آن‌ها در حال شکل‌گیری است، بیشترین آسیب‌پذیری را دارند؛ آن‌ها محبوبیت را با حقیقت اشتباه می‌گیرند و آموزش‌های والدین و معلمان را عقب‌مانده می‌دانند.

«کودکان، نوجوانان و جوانان در شرایط کنونی جامعه، بیش از پیش به انتخاب الگوهای سلبریتی به‌جای نقش‌آفرینان واقعی زندگی توسعه‌یافته مدنی تشویق می‌شوند.»

راهکارهای مقابله

مقابله با این چالش نیازمند تقویت سواد رسانه‌ای در خانواده‌هاست. والدین باید نقش فیلتر و مفسر محتوا را ایفا کنند و صرفاً با محدودیت نتوانند از فرزندان محافظت کنند. راهکارهای کلیدی شامل مطالبه مسئولیت‌پذیری از چهره‌های مشهور، حضور فعال‌تر کارشناسان واقعی و آموزش تفکیک صلاحیت از شهرت به نوجوانان است. رسانه‌های رسمی نیز باید از بازنشر بی‌نقد تیترهای جنجالی پرهیز کرده و میان خبر و تبلیغ ناآگاهی تمایز قائل شوند.