نقد فیلم «شام»: تاکاشی میکه و بازنگری یک پرونده جنجالی
بررسی فیلم جدید تاکاشی میکه، «شام»، که به پرونده واقعی آزار یک کودک توسط معلم در ژاپن میپردازد و روایتی دووجهی و بیپرده از دادگاه ارائه میدهد.
نقد فیلم «شام» اثر تاکاشی میکه
فیلم «شام» (Sham) جدیدترین اثر تاکاشی میکه، استاد ژاپنی سینمای افراطی، است که این بار ژانر نسبتاً متعارف درام دادگاهی را کاوش میکند. با وجود تغییر ژانر، او همچنان امضای خاص خود شامل شوکها و تکنیکهای صریح را به اثر تزریق میکند. این فیلم بر اساس یک پرونده واقعی در سال ۲۰۰۳ در فوکوئوکا، جنوب غربی ژاپن، ساخته شده است که جامعه و رسانههای ژاپن را به شدت تکان داد. ماجرا مربوط به معلمی به نام سئیچی یابوشیتا است که متهم به آزار نژادی و ضرب و شتم یک دانشآموز بود؛ اتهامی که بر این اساس مطرح شد که معلم معتقد بود ریشه خانواده کودک به دلیل داشتن پدربزرگ آمریکایی، «خون خالص ژاپنی» او را آلوده کرده است. با این حال، فیلم به سرعت پرسش اصلی را مطرح میکند: آیا این کودک تحت تحریک مادرش، که خود قربانی واقعی بود، دروغ میگفت؟
میکه برای روایت داستان، از ساختاری شبیه به «راشومون» استفاده کرده و دو طرف دعوا را در دادگاه بازسازی میکند. در ابتدا، روایت مادر کودک، خانم هیمورو (با بازی کو شیباساکی)، ارائه میشود که رفتار معلم (با بازی گو آیانو) را کاملاً شیطانی نشان میدهد. پس از آن، فیلم به دیدگاه معلم میپردازد، و در این بخش است که بیننده متوجه میشود این دیدگاه، واقعیت عینی ماجراست. معلم فردی مهربان و معقول است که مورد علاقه دانشآموزانش قرار دارد. مشکل از جایی آغاز شد که او تحت فشار مدیر مدرسه، برای پایان دادن به قضیه، عذرخواهی کرد و حتی اعتراف ناخواستهای به تنبیه بدنی (ناشی از یک برخورد نادرست پس از یک درگیری قلدری) داشت.
رویکرد دوگانه میکه و حقیقت پنهان
برخلاف انتظار اولیه که ممکن است فیلم در میانه راه بماند، «شام» موضع خود را مشخص میکند و حقانیت معلم را آشکار میسازد. با این حال، انرژی خلاقانه میکه زمانی شکوفا میشود که او معلم را در قالب «شرور» به تصویر میکشد و همچنین خانم هیمورو را شبیه به یک شخصیت شرور فیلمهای ترسناک ژاپنی (J-horror) با موهای سیاه بلند و چهرهای بیحالت نشان میدهد؛ شباهتی که تداعیگر شخصیت «آسامی» در فیلم کلاسیک او، «Audition»، است.
- فیلم بر اساس کتاب تحقیقی «Fabrication: The Truth About the “Murder Teacher” in Fukuoka» اثر ماسومی فوکودا ساخته شده است.
- روایت فیلم به صورت متناوب بین اتهامات مادر و دفاعیات معلم شکل میگیرد.
- در نهایت، فیلم موضع خود را در مورد حقیقت پرونده مشخص میکند و به دنبال ابهام «راشومون» نیست.
- صحنههای قلدری و شایعات افتراآمیز علیه معلم، بخش مهمی از تنش دراماتیک فیلم را تشکیل میدهند.
- این پرونده ممکن است به صورت غیرمستقیم الهامبخش درام معمایی «Monster» (۲۰۲۳) ساخته هیروکا زو کورهدا نیز شده باشد.
میکه در این اثر نشان میدهد که چگونه شایعات و فشارهای اجتماعی میتوانند یک فرد بیگناه را تا پای نابودی سوق دهند.
منتقدین اشاره کردهاند که حتی در یک درام دادگاهی، میکه نتوانسته است از نشان دادن جنبههای «افراطی» و غیرمستقیم شخصیتها صرف نظر کند.
در مجموع، «شام» یک اثر قدرتمند درباره فرسایش اعتماد عمومی و پیامدهای مخرب سوءتفاهمهای ریشهدار در جامعه ژاپن است، که توسط کارگردانی کارکشته و جسور ارائه شده است.
