خودکفایی پزشکی ایران پس از انقلاب؛ از وابستگی به پزشکان خارجی تا مرزهای دانش

پیشرفت‌های چشمگیر نظام سلامت پس از انقلاب اسلامی

جمهوری اسلامی ایران پس از پیروزی انقلاب در سال ۱۳۵۷، با وجود چالش‌های بزرگی نظیر جنگ تحمیلی و تحریم‌ها، تحولات گسترده‌ای در حوزه بهداشت و درمان تجربه کرد. یکی از مهم‌ترین دستاوردها، خودکفایی در تربیت نیروی انسانی متخصص پزشکی و کاهش وابستگی به پزشکان خارجی بود. پیش از انقلاب و در دهه‌های اول پس از آن، شاهد حضور پرتعداد پزشکان هندی و پاکستانی بودیم که اغلب برای کسب تجربه در ایران مشغول به کار بودند و دانش آن‌ها در سطح متخصصان امروزی نبود. دکتر سیدحسن امامی رضوی، دبیر فرهنگستان علوم پزشکی، به مواردی اشاره می‌کند که پزشکان خارجی با دانش تئوری محدود و تجربه عملی اندک دست به عمل جراحی می‌زدند و حتی جان بیمار را به خطر می‌انداختند.

یکی از موفقیت‌های بزرگ، ارتقاء شاخص‌های بهداشتی است. به عنوان مثال، شاخص مرگ‌ومیر نوزادان زیر یک سال در سال ۱۳۵۳ نزدیک به ۲۰۰ در هر هزار نفر بود که اکنون به حدود ۱۰ در هزار رسیده است، یعنی شاهد بهبود بیست برابری هستیم. این بهبود در مقایسه با کشورهای همسایه‌ای مانند افغانستان (حدود ۵۰ در هزار) و عراق (حدود ۲۰ در هزار) نشان‌دهنده موفقیت چشمگیر برنامه ریزی‌های ملی است. توسعه زیرساخت‌ها شامل ایجاد بیش از ۱۸ هزار خانه بهداشت در مناطق روستایی و افزایش تعداد تخت‌های بیمارستانی نیز نقش بسزایی در این پیشرفت‌ها داشته است.

• گسترش پوشش خدمات بهداشتی: ایجاد شبکه‌های بهداشتی-درمانی گسترده از دهه ۶۰ و تلاش نیروهای بهداشتی باعث ارتقاء شاخص‌ها شد.
• کاهش اعزام بیمار به خارج: در گذشته، برای جراحی‌های نسبتاً ساده امروزی مانند تعویض شانت‌های عروق کرونر، بیماران وادار به اعزام به خارج با تخصیص ارز بودند؛ امروز تمامی خدمات پزشکی در داخل کشور و حتی شهرستان‌ها ارائه می‌شود.
• افزایش دانش داخلی: تربیت نیروهای بومی در ۶۴ دانشگاه علوم پزشکی و رشد توانمندی پزشکان ایرانی منجر به تبدیل ایران به قطب گردشگری سلامت شده است.
• تجربیات دوران جنگ: تجربیات کسب شده در جراحی‌های پیچیده در بیمارستان‌های صحرایی در طول جنگ تحمیلی، نقش کلیدی در پیشرفت علم جراحی کشور داشت.
• جذب نخبگان: دانش، توانمندی و تجربه پزشکان ایرانی اکنون به حدی رسیده است که کشورهای پیشرفته مانند اروپا، آمریکا، کانادا و استرالیا در تلاش برای جذب آن‌ها هستند.

دکتر امامی رضوی بیان می‌کند: “در آن زمان پزشکان خارجی فقط بر اساس مطالعاتی که در کتاب داشتند عمل می‌کردند و تجربه عملی کمی داشتند... روی بیماران ما آزمایش و تجربه کسب می‌کردند تا بتوانند پزشک شوند.”

در حال حاضر، تبحر پزشکان ایرانی به گونه‌ای است که برخی بیماران مقیم خارج برای انجام عمل با تعرفه‌های دولتی مناسب، به ایران مراجعه می‌کنند. به عنوان مثال، موردی ذکر شد که برای تعویض باتری قلب، بیمار در آمریکا ۵۰ هزار دلار طلب شد اما در ایران این عمل را انجام داد.

در مجموع، از دوره وابستگی به پزشکان خارجی که دانش عملی ناکافی داشتند، ایران توانست با تکیه بر تعلیم و تربیت بومی و بهره‌گیری از تجربیات سازنده (مانند دوران جنگ)، به نقطه‌ای برسد که نه تنها خودکفا باشد بلکه به یکی از مقاصد اصلی درمان در منطقه و جهان تبدیل شود؛ هرچند چالش‌هایی مانند توزیع عادلانه نیرو در مناطق محروم همچنان نیازمند توجه است.