مانی مقدم، کارگردان «خواب»: ایرانیان نیازمند تراپی جمعی هستند
مانی مقدم، کارگردان فیلم «خواب» در جشنواره فیلم فجر، درباره شخصیت اصلی فیلمش، مجتبی با بازی رضا عطاران، و مفهوم «ویلان شدن» ایرانیان میان خواب و بیداری صحبت کرد.
تحلیل فیلم «خواب» و نگاه کارگردان به جامعه
مانی مقدم، کارگردان فیلم سینمایی «خواب»، محصول جدیدی است که در چهلوچهارمین جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد. این فیلم که فیلمنامه آن بر اساس طرحی از خود مقدم و با همکاری پژمان تیمورتاش نوشته شده، نخستین اثر بلند سینمایی او محسوب میشود. مقدم پیشتر دو فیلم کوتاه به نامهای «۲۵» و «پرتره» را پس از گذراندن دورههای آموزشی نزد هومن سیدی ساخته است. محور اصلی فیلم «خواب»، داستان «مجتبی» با بازی رضا عطاران است؛ کارمندی دفتری با گرایشهای مذهبی که دچار حالتی از «ویلان شدن» میان خواب و بیداری میشود. مانی مقدم این وضعیت را بازتابی از شرایط جاری جامعه میداند.
مقدم در گفتگو با خبرآنلاین اشاره کرد که ایده اصلی فیلم پس از تجربهای فیزیکالی و تکرار خوابهای دنبالهدار در زندگی شخصیاش شکل گرفته است. او درباره شخصیت مجتبی اظهار داشت: “مجتبی ویلان است و این اتفاقی است که به عقیده من به زودی برای بسیاری از ما رخ خواهد داد. بسیاری از ما ایرانیها در آیندهای نزدیک میان خواب و بیداری ویلان میشویم، چون رویاهایمان در حد رویا میماند و راهی برای رسیدن به آنها وجود ندارد.” این مفهوم «ویلان شدن» به دشوار بودن رسیدن به آرزوها و فقدان امکان رویاپردازیهای دستیافتنی اشاره دارد که منجر به ناامیدی و رها کردن اهداف میشود.
عناصر همذاتپنداری در فیلم «خواب»
کارگردان برای کمک به درک مخاطب از اثر، به چند المان کلیدی در فیلم اشاره کرد که مخاطب میتواند با آنها ارتباط برقرار کند:
- خوابها: جایگزینهایی برای رویاهای محققنشده که تماشای آنها جذاب است.
- روزمرگی بسته: زندگی در محیط کار اداری که مجتبی سالهاست بدان مشغول است و نمادی از جامعه بسته است.
- ماز (Maze): راه پرپیچوخمی که مجتبی باید برای رسیدن به نقطه مرکزی یا خواسته اصلیاش طی کند؛ دشواری مسیر احساس عدم دسترسی به هدف را تقویت میکند.
در این فیلم بازیگرانی چون مریلا زارعی (در نقش پروانه)، هدی زینالعابدین (آهو)، کاظم سیاحی (مالک) و علی مصفا (دکتر) در کنار رضا عطاران ایفای نقش کردهاند. مقدم در مورد همکاری با این بازیگران باسابقه ابراز شگفتی و ترس اولیه خود را کنار گذاشتن از تجربه موفقیتآمیز ذکر کرد.
«حرف «خواب»، ویلان بودنی است که دکتر روانپزشک (با بازی علی مصفا) در مورد مجتبی به آن اشاره میکند و میگوید: ... «خیلی از اینها» نمیدانند خوابند یا بیدار، اما مجتبی ویلان است....»
نگاه جامعهشناختی به ترومای جمعی
مانی مقدم در پاسخ به وضعیت برگزاری نشستهای خبری جشنواره و غیبت برخی هنرمندان، موضعی صریح گرفت و بر درد مشترک جامعه تاکید کرد. او تاکید کرد که نباید دوگانگی وجود داشته باشد.
«ما ایرانیها، چه در داخل و چه در خارج، همگی عزادار، ناراحت، درگیر ترومایی جمعی و نیازمند تراپی هستیم. این نه ترومایی شخصی که ترومایی اجتماعی است.»
او معتقد است که به دلیل ابعاد اجتماعی این تروما، کل جامعه نیازمند حمایتهای روانی و «تراپی» با سرعتی زیاد و در بازه زمانی طولانی است. فیلم «خواب» با تمرکز بر وضعیت فردی که میان واقعیت و رویا سرگردان است، تلویحاً به این معضلات اجتماعی و فقدان امید به آیندهای روشن میپردازد.
