زندگی و خودکشی علیاکبر داور، مغز متفکر نظام قضایی رضاشاه
نگاهی به زندگی علیاکبر داور، بنیانگذار نظام نوین قضایی ایران، نقش او در اصلاح قانون مدنی، و دلایل خودکشی او در پی ناخشنودی رضاشاه.
علیاکبر داور: معمار نظام نوین قضایی و پایان تراژیک
علیاکبر داور، با نام کامل علیاکبر دور، یکی از برجستهترین رجل دولتی و مغزهای متفکر دوران حکومت رضاشاه پهلوی بود که نقش اساسی در بنیانگذاری نظام نوین قضایی و اصلاحات اقتصادی ایران ایفا کرد. داور که در سال ۱۲۶۴ خورشیدی متولد شد، تحصیلات خود را در دارالفنون گذراند و سپس برای ادامه تحصیل عازم سوئیس شد و مدرک حقوق خود را از دانشگاه ژنو دریافت کرد. او پس از بازگشت به ایران در پی کودتای ۱۲۹۹ش، فعالیتهای سیاسی خود را آغاز و به سرعت در بدنه دولت نفوذ کرد.
وی در ابتدا با حزب دموکرات ایران همکاری داشت و در روزنامههایی نظیر «شرق» مقالات سیاسی مینوشت. پس از ورود به مجلس، داور به یکی از حامیان اصلی رضاخان تبدیل شد و همراه با تیمورتاش و فیروز میرزا فیروز، رهبری جریان پشتیبانی از انتقال سلطنت را بر عهده گرفت. او طراح لایحهای بود که منجر به خلع سلسله قاجار و تأسیس مجلس مؤسسان جهت انتقال سلطنت به رضا پهلوی شد. این اقدامات، او را به یکی از ارکان اصلی تثبیت قدرت شاه جدید تبدیل کرد.
اصلاحات بنیادین در قوه قضائیه
مهمترین میراث داور، نوسازی ساختار قضایی کشور بود. پس از انتصاب به وزارت عدلیه در سال ۱۳۰۶ش، او با هدف لغو کاپیتولاسیونها و تمرکز دستگاه قضایی، دست به اصلاحات وسیعی زد. او بر پایه اختیاراتی که از مجلس گرفت، قوانین متعددی از جمله قانون مدنی، قانون اصول تشکیلات عدلیه، قانون جزا و قانون تجارت را به تصویب رساند. این اقدامات منجر به افتتاح نظام قضایی جدید در سال ۱۳۰۶ش شد.
«داور در هفت سالی که سمت وزارت عدلیه را برعهده داشت، دادگاههای جدیدی را در سراسر ایران تأسیس کرد و قضات شایستهای را برگزید.»
از دیگر اقدامات وی در این دوره، ادغام مدارس حقوق و علوم سیاسی، و تدوین آییننامههای وکالت بود. با این حال، مهمترین انتقاد وارد بر عملکرد او، اصلاحیهای بود که باعث تضعیف استقلال قوه قضائیه و اعطای حق دخالت در آرای دادگاهها به وزیر عدلیه میشد.
نقش در اقتصاد و پایان کار
پس از وزارت عدلیه، داور مدتی ریاست وزارت فوائد عامه و تجارت را برعهده گرفت و در این سمت بر ساخت راهآهن سراسری ایران نظارت داشت و پایههای اتاق بازرگانی را پی ریخت. بعدها در مقام وزارت مالیه، در دولت فروغی، با تمرکز انحصارات دولتی و برقراری مبادلات پایاپای با شوروی و آلمان، تلاش کرد تا اقتصاد کشور را تقویت کند. او موفقیتی جهانی نیز در پرونده شکایت ایران علیه بریتانیا در خصوص لغو یکجانبه قرارداد نفت در دیوان لاهه کسب کرد.
در سال ۱۳۱۴ش، پس از استعفای دولت فروغی، وی انتظار داشت به نخستوزیری برسد، اما شاه او را نادیده گرفت و جم را منصوب کرد. داور این اقدام را نشانهای از ناخشنودی شاه تلقی نمود و بیمناک شد. این نگرانیها، همراه با فشار کاری بالا، به ویژه در بحران تأمین غله در سال ۱۳۱۵ش، سرانجام در بهمن ۱۳۱۵ش به خودکشی او از طریق مصرف بیش از حد تریاک منجر شد.
- بنیانگذار نظام نوین قضایی ایران و تصویب قوانین اساسی حقوقی.
- نقش محوری در انتقال سلطنت از قاجار به پهلوی.
- تلاش برای نوسازی ساختار اداری و اقتصادی در سمتهای مختلف دولتی.
- کسب پیروزی مهم حقوقی در پرونده لغو قرارداد نفت در سطح بینالمللی.
